Waarom alle molens in Amersfoort verdwenen zijn

Waarom alle molens in Amersfoort verdwenen zijn

De in 1914 gesloopte stellingmolen “De Gunst” van J. Nefkens aan de Leusderweg. Bron: David de Vries

Op zaterdag 8 en zondag 9 mei is het Nationale Molendag. Vereniging De Hollandsche Molen heeft dit jaar een online variant bedacht om de molens toch allemaal te laten draaien voor het publiek. Daarnaast is het ook gelukt om fysieke activiteiten te organiseren, door wandel- en fietsroutes uit te stippelen langs authentieke molens. Maar deze routes komen niet door Amersfoort. In Amersfoort zijn namelijk al ruim 75 jaar geen molens meer te vinden.

Historicus David de Vries heeft al een jarenlange interesse in de Amersfoortse geschiedenis. Volgens De Vries is de industriële revolutie de voornaamste reden dat deze molens verdwenen zijn. “Ze gingen voor het malen van meel bijvoorbeeld over op stoom- en gasmotoren. Omdat molens hierdoor verouderden en niet meer rendabel waren, werden zij in de loop der tijd gesloopt. Ook zijn een aantal molens in Amersfoort gesloopt door stadsuitbreiding. De molens stonden simpelweg op de verkeerde plaats.”

In Amersfoort waren er drie soorten molens. In de oliemolens werden oliehoudende zaden geperst en in de schorsmolens werd eikenschors fijn gemaald waaruit run ontstond. Het run werd gebruikt voor het looien van leer. “Maar de meest voorkomende molen in Amersfoort was toch wel de korenmolen.” Deze molens werden gebruikt om uit graan meel te produceren.

De brandveiligheid van deze molens viel ook te betwisten. “In Amersfoort zijn meerdere molens afgebrand door blikseminslagen. Door de houten constructie waren de molens kwetsbaar en omdat een molen in de omgeving vaak het hoogste punt was, waren zij een eenvoudig slachtoffer voor slecht weer.” Ed van Gerven, medewerker communicatie van vereniging De Hollandsche Molen, voegt daaraan toe dat de molenaars ook wel risico’s namen. “Molens kunnen tot windkracht 6 of 7 veilig draaien. Maar omdat het voor de molenaars hun primaire levensbehoefte was, kan ik mij goed voorstellen dat ze hierin weleens te ver gingen. Door de wrijving die bij een harde windvlaag in alle mechanismen ontstaat, kan er ook brand uitbreken. Later zijn heel veel houten molens door stenen molens vervangen, wat het risico ook al wat minder groot maakt.”

Molens wilden ook weleens kapotwaaien bij slecht weer, vertelt De Vries. “Molens hadden een behoorlijk lange levensduur van rond de 150 jaar. Maar hierdoor wilde het ook weleens voorkomen dat een molen kapotwaaide bij een storm naarmate de constructie ouder werd.“ En de molens die in Amersfoort overbleven, hebben de Tweede Wereldoorlog niet overleefd. “De laatste molens die nog stonden zijn in de Tweede Wereldoorlog afgebrand, omdat er voor de Duitsers in Amersfoort vrij zicht moest zijn voor bestormingen. Omdat Amersfoort in de Grebbelinie ligt, wilden de Duitsers een vrij veld hebben om te kunnen schieten bij een invasie. Hierdoor zijn deze molens afgebrand of opgeblazen.”

In de loop der jaren werd het voor molenaars steeds lastiger om alleen van hun molenaarswerk rond te komen. “Er was vaak één molenaar die een aantal knechten in dienst had. Het aantal werknemers verschilde in wat de functie van de molen was.” Eind 19e eeuw moesten deze molenaars op zoek gaan naar andere activiteiten, omdat alleen het molenwerk niet meer rendabel was door de technische ontwikkelingen in deze tijd. “Zo had de eigenaar van molen ‘De Gunst’ aan de Leusderweg, Johannes Nefkens, er naast zijn molenwerk ook een fietshandel en een zagerij bij om financieel rond te kunnen komen. Het was voor deze mensen altijd hard werken om rond te komen, maar voor die tijd waren er wel zwaardere beroepen.”

Van Gerven vertelt dat de 19e eeuw de hoogtijdagen voor molens waren. “Op het hoogtepunt hebben er wel 10.000 molens in Nederland gestaan.” Na de eeuwwisseling werden ze echter in grote getallen afgebroken door de technische ontwikkelingen. “Hierdoor is in 1923 onze vereniging opgericht, om deze sloopwoede te temperen en de molens zo lang mogelijk economisch rendabel te houden. De stichting heeft in die tijd allerlei initiatieven gestart, wat zich in de Tweede Wereldoorlog nog uitbetaalde. Tijdens de bezetting van de Duitsers hebben de molens toch weer een functie op kunnen pakken door het ontstane energietekort. Maar na de Tweede Wereldoorlog was het niet meer vol te houden.”

De Nationale Molendag heeft dus een belangrijke link met de geschiedenis. “Toen de molenaars werkloos werden, is er een groep opgestaan die Het Gilde van Vrijwillige Molenaars hebben opgericht. Eén van deze oprichters kwam op het idee om het publiek te laten zien dat deze molens er nog zijn. En zo is de Nationale Molendag in 1974 ontstaan. Dit jaar is alweer de 48e editie, alhoewel we deze editie ook de eerste online editie noemen.”

De laatste molen die in Amersfoort stond was molen ‘De Goede Verwachting’, die op 19 april 1945 is opgeblazen door de Duitsers. Voor Amersfoort is deze stichting dus te laat ontstaan. De enige manier om de molens die in Amersfoort hebben gestaan te herinneren, is door middel van een schaars aantal foto’s.

Over de auteur

Rick Hartkamp

Ik ben graag bezig om mooie en inspirerende verhalen te vertellen en deze onderwerpen op een interessante manier over te brengen op de kijker of lezer.

Laat een antwoord achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *