BOEDAPEST – Het Hongarije van Viktor Orbán haalde tien jaar geleden China met vlag en wimpel binnen. Premier Orbán hoopte op veel handel met China en hoge investeringen. De werkelijkheid valt flink tegen. ,,Mocht Orbán ooit aftreden, dan zal de invloed van China verdwijnen”, stelt de Hongaarse China kenner Tamás Matura.
,,Tien jaar geleden had iedereen in Hongarije het over China”, vertelt Matura op het terras van een koffiehuis in Boedapest. Het terras kijkt uit op het imposante Operagebouw. ,,Voor het eerst sinds dagen is het zonnig weer. Vind je het goed als we buiten in de zon gaan zitten?”, vraagt Matura ontspannen.
Dit jaar bestaan de Chinese plannen voor de Nieuwe Zijderoute precies tien jaar. The Belt en Road Intiative werd in 2013 door de Chinese president Xi Jinping geïntroduceerd. Sindsdien kunnen landen bij China aankloppen voor een lening voor een haven, spoorweg of dam. Goed om de economie van een land een boost moeten geven. ,,Iedereen verwachtte een tsunami aan grote Chinese investeringen en handelsmogelijkheden”, zegt Matura. ,,Maar dat bleek een grote dagdroom.”
De China-kaart van Orbán
Sinds 2010 richt de Hongaarse premier Viktor Orbán zijn blik richting het Oosten. Doel: nauwere banden met Rusland en China. Orbán heeft verschillende afspraken met China gemaakt. Zo wil Hongarije één van de grootste producenten van lithiumbatterijen in de Europese Unie worden. Die batterijen zijn geschikt voor elektrische auto’s. In 2035 wil de EU geen auto’s meer op de weg met verbrandingsmotoren. Orbán speelt daarop in door het bouwen van batterijfabrieken in Hongarije, met hulp van de Chinese batterijen producent CATL.
Bovendien moet er in 2025 een Chinese spoorlijn komen van Boedapest naar Belgrado. Hiervoor leent Hongarije omgerekend zo’n 1,9 miljard euro van China. Een lening die volgens het Europese onderzoek platform Investigate Europe Hongarije 979 jaar kost om terug te betalen. ,,De gemiddelde Hongaar kan zich niet voorstellen hoe groot deze lening is”, zegt Matura. Hij denkt dat de Hongaarse regering dubbel spel speelt.
,,De regering gebruikt deze lening om Chinese en Hongaarse bouwbedrijven in te huren. De Hongaarse bedrijven zijn in de handen van vrienden van de Hongaarse overheid.” Volgens Matura is het moeilijk voor journalisten om de overheid te doorgronden. ,,Er is nauwelijks transparantie zoals in Nederland. De plannen voor de bouw van de spoorlijn zijn bijvoorbeeld staatsgeheim.”
Het Chinese proefkonijn
Orbán gaat doorgaans slim met zijn kiezers om, maar de bouw van de Chinese Fudan Universiteit schoot helemaal in het verkeerde keelgat van de Hongaren. De universiteit behoort tot één van de beste universiteiten ter wereld. Op de campus moet er ruimte komen voor 6.000 internationale studenten. Net als de spoorlijn Boedapest-Belgrado is dit gefinancierd met een Chinese lening van 1,25 miljard euro.
Het terrein was eerst bedoeld voor honderden studentenwoningen, maar in de plannen voor de universiteit zijn de woningen geschrapt. Daarnaast onthulde het Hongaarse onderzoek platform Direkt36 dat de Hongaarse belastingbetaler opdraait voor de gigantische schuld.
In reactie op deze onthullingen, gingen in 2021 duizenden Hongaren de straat op. Woedend over het tekort aan studentenwoningen. Woedend over de schuldenlast waarmee de regering toekomstige generaties opzadelt. Bevreesd ook dat Hongarije veel te afhankelijk wordt van China. De felle reacties van de bevolking en de oppositie maakte dat de plannen nu stil liggen.
Net buiten Boedapest, langs een zijtak van de Donau ligt het terrein van de toekomstige universiteit. Het terrein is maar liefst vijftig voetbalvelden groot. Op het campus staan stilstaande gele graafmachines en auto’s rijden af en aan langs. Het verlaten treinstation Soroksari út is vol gekladderd met graffiti. Wat opvalt zijn de anti-China straatnaamborden rond het gebied. Dalai Lamastraat, Oeigoeren Martelarenstraat, de Free Hongkongstraat en de Bisschop Xie Shiguangstraat.
Krisztina Baranyi is burgemeester van het district in Boedapest waar de universiteit moet komen. In 2021 heeft zij de straatnaamborden aangepast uit protest tegen de Chinese universiteit. ,,Met de straatnamen wilde ik de aandacht vragen voor de problemen in China”, zegt Baranyi in haar kantoor in het Ferencváros district. Twee jaar na de grote protesten krijgt ze dagelijks vragen over de universiteit. ,,Vandaag vroeg een bouwvakker hoe het met de universiteit gaat. Maandelijks heb ik nog interviews met de internationale pers.”
Volgens Baranyi is dit de eerste keer dat de Hongaarse bevolking zo oneens is met een Chinees project in Hongarije. ,,Het is onmogelijk voor de partij van Orbán om uit te leggen waarom de universiteit er moet komen en hoe dit nuttig is voor de Hongaren.”
De Hongaarse China kenner Matura ziet echter ook de positieve kanten van een Chinese universiteit. ,,Hoe meer internationale studenten, hoe internationaler de stad. Veel verschillende culturen, perspectieven en houdingen is goed voor de stad. Maar waarom moet ik als Hongaarse belastingbetaler betalen voor een Chinese universiteit?”
Baranyi heeft het gevoel dat de universiteit een speelbal is van de Hongaarse overheid. Het universiteitsgebouw moet worden gebouwd door alleen maar Chinese producten en werknemers. ,,De Hongaren moeten de Chinese schuld terug betalen, maar de bouw wordt alleen door Chinese bouwbedrijven gedaan. Er komt geen Hongaar of EU-lid aan te pas.”
Volgens Baranyi kan de Europese Unie niet zo veel doen. ,,De EU kan zich er niet mee bemoeien. Dit is een nationaal probleem en dat moet op landelijk niveau worden opgelost.” Volgend jaar rond de Hongaarse regionale verkiezingen worden de verdere ontwikkelingen voor de universiteit gepresenteerd. Baranyi verwacht dat de universiteit er hoe dan ook gaat komen. ,,Alle signalen wijzen erop dat de universiteit gaat komen. Orbán wacht op het juiste moment. Dan ben ik geen burgemeester meer ben van Ferencváros, maar iemand anders die niet aan de kant ligt van de oppositie.
Opzoek naar alternatieven
,,Het draait allemaal om geld”, zegt de bekende Hongaarse journalist en politieke commentator András B. Vágvölgyi. Hij zit onderuit in een jazzcafé in Boedapest. Vágvölgyi kent Orbán nog van het begin van zijn politieke carrière. ,,Toen Orbán net in de politiek begon was hij een liberale radicale politicus. Hij was anti-China en tegen het communisme. In 1989 was hij zelfs de initiatiefnemer van een groot anti-China protest in de straten van Boedapest,” zegt Vágvölgyi terwijl hij zijn croissant in zijn americano dipt.
Volgens Vágvölgyi veranderde alles in 2009. Toen werd Orbán uitgenodigd door de Russische president Vladimir Poetin naar het Kremlin. ,,Orbán ging daarheen als een anti-Sovjet man en hij kwam terug als een Russofiel.”
Sindsdien trekt Orbán op met alleenheersers zoals Poetin, de Turkse president Erdogan en dus de Chinese leider Xi Jingping. ,,Vandaag de dag houdt Orban van China. Hij vindt het Westen niks. Hij is op zoek naar alternatieven. Daarom richt hij zich naar China als tweede grote wereldmacht.”
De Verenigde Staten, China en de Europese Unie behoren tot de grootste handelsnaties van de wereld. Rusland en China zijn bondgenoten van elkaar. Door de oorlog in Oekraïne staat de verhouding tussen de EU en China onder druk. De Hongaarse president Orbán negeert alle twijfels over China van de Europese Unie. ,,De Chinezen beïnvloeden Orbán niet”, zegt Matura. ,,Orbán gebruikt de China-kaart om Europa te chanteren. Hij wil laten zien dat wij alternatieven hebben voor het Westen. Hij gebruikt China om zijn positie te versterken”
Toestemming vragen aan de China
Hongarije is voor China de grootste bondgenoot binnen de Europese Unie. Met het vetorecht in de EU probeert Orbán meermaals andere EU-leden in de weg te zitten.
Zo weigerde Hongarije in 2017 als enige land een gezamenlijk EU-brief te ondertekenen. In die brief keurde de EU het martelen van gevangengenomen advocaten in China af. Dat was niet de enige keer. Zo stemde Hongarije in 2021 niet mee met een EU-statement tegen de politiek van China naar Hong Kong toe.
,,Het is van ondergeschikt belang voor Orbán om China blij te maken”, zegt Matura. Volgens hem is China niet altijd blij met Orbáns politiek tegenover het Westen. ,,De Hongaren vergeten soms te vragen of de Chinezen wel blij zijn met zo’n veto of niet. Dat maakt de Chinezen een beetje geïrriteerd. Het vetorecht wordt alleen gebruikt om het Westen te irriteren.”
Voor zijn werk reist Matura vaak naar congressen in China. Tijdens een gesprek met een Chinese expert op gebied van buitenlandbeleid maakte de expert volgens Matura een opvallend verzoek. ,,Hij zei: Wij zijn ons bewust van al de politieke gebaren van de Hongaarse regering naar China. Wij zijn jullie heel erg dankbaar, maar kunnen jullie er alstublieft mee stoppen?”, zegt Matura lachend. Chinezen waarderen het meest stabiliteit in een land. Matura denkt dat er zonder Orbán nooit sprake zou zijn van Chinese invloed. “Mocht Orban ooit aftreden, dan zal de invloed van China van de ene op de andere dag verdwijnen.”
Zachtjes fluisteren van de echte mening
Hongarije kent één van de grootste Chinese gemeenschappen van Oost-Europa. ,, Niemand weet hoeveel Chinezen hier precies wonen”, zegt Matura. ,,We hebben hier 20 tot 30 duizend Chinese inwoners in Hongarije. De gemeenschap woont hier al 35 jaar. De tweede generatie spreekt perfect Hongaars.”
Matura geeft les op de Corvinus Universiteit in Boedapest. Veel van zijn leerlingen zijn van Chinese komaf. “Ik hou ervan om gevoelige politieke vragen over China te stellen in de les. Er zijn twee manieren hoe mijn studenten reageren. Alsof ze geen Engels spreken of ze herhalen de officiële verklaringen van de Chinese overheid.”
Volgens Matura zijn veel studenten bang dat andere studenten hen gaan verklikken aan de Chinese autoriteiten. De Chinese regering geeft meer geld uit aan in de gaten houden van de inwoners, dan aan defensie. “Het gebeurt vaak dat studenten na de les naar mij toe komen. Ze kijken dan om zich heen en fluisteren heel zachtjes hun echte mening.”
Een Chinese luchtspiegeling
Wie over één van de grootste kruispunten van Boedapest loopt, kan de grote Chinese reclameborden niet missen. De Chinese staatsbank Bank of China en het Chinese telefoonbedrijf Huawei zijn niet meer weg te denken van het kruispunt Oktogon. ,,De invloed van China is slechts een luchtspiegeling,” zegt Matura. ,,In de Hongaarse opiniepeilingen zijn de Hongaren niet zo enthousiast over de Chinezen. De overheidsmedia prijst de Hongaarse relatie met China en het geweldige buitenlandse beleid, niet China zelf.”
Net buiten het centrum van Boedapest is het even alsof je voet in Azië zet. In een oude loods staan rijen aan winkelkraampjes vol gestouwd met producten uit Azië. Van keukenmateriaal tot stapels aan plastic kinderspeelgoed. Het is net een fysieke Ali-Express winkel. Voor lange tijd was de Chinese markt, Kőbányai Piac, het logistieke middelpunt van Chinese goederen naar de rest van Europa.
Er zijn nauwelijks mensen op de markt te vinden op een zaterdag middag. Een Aziatische vrouw zit op een plastic tuinstoel een dramaserie te kijken. Ze wacht geduldig op haar klanten. Op vragen wil ze niet reageren. Het is lastig om met de marktleden in gesprek te gaan. ,,Ik heb in de twee jaar dat ik hier studeer, maar met vijftien Chinezen gesproken”, zegt een Amerikaanse student. Hij studeert voor twee jaar in Hongarije en spreekt vloeiend Hongaars. ,,Het is een hele gesloten gemeenschap. Ze zijn bang en wantrouwig.”
,,Je mag hier absoluut geen foto’s maken”, beveelt een Hongaarse bewaker in een geel hesje streng. ,,Ook niet als je het aan de mensen vraagt.” Op de Chinese markt lopen Hongaarse bewakers met gefronste wenkbrauwen de markt te controleren. ,,De meeste Hongaren komen niet naar deze markt”, zegt de student ,,Ze vinden het maar een vieze plek vol Zigeuners en Chinezen.”
