‘Dus een kleine oproep aan de mensen van onder andere Khalid en Sophie, op1 en Jinek. Probeer de klimaatcrisis vaker aan tafel te brengen’, ‘Talkshows brengen het gesprek van de dag, maar als iets ons allemaal aangaat is het de klimaatcrisis’. Het is een greep uit de berichten die oud-redacteur en persvoorlichter van Milieudefensie Jelt Roos begin oktober op zijn Twitterpagina deelt. ‘Ik snap dat een onleefbare planeet een beetje een mood killer is aan een ‘gezellige’ talkshowtafel, maar het is echt van belang dat het meer ruimte krijgt’, vervolgt hij. Welk taalgebruik kunnen media hanteren om wél te informeren over de huidige toestand van de planeet, zonder het publiek te bedelven onder doemverhalen?
Klimaatactivisten hebben de afgelopen tijd voor flinke ophef gezorgd met lijm- en soepacties. Als actievoerder Jelle de Graaf bij Jinek op tafel kruipt en zijn handen insmeert met lijm, bereikt het klimaatprotest ook de Nederlandse talkshows. Volgens Roos is het typerend dat er vooral met aversie op deze klimaatacties wordt gereageerd. ‘In de huidige talkshowwereld wordt vrij veel naar incidenten, politieke relletjes en opvallende momenten gekeken. Dat gaat los op twitter, maar volgens mij zou je dan juist een gesprek moeten voeren over het verhaal erachter, waar een stuk minder mensen blijkbaar aandacht voor hebben’, aldus de persvoorlichter van Milieudefensie.
Waar klimaat in de talkshowwereld een opkomend thema is, is het al langere tijd een punt van aandacht in de geschreven (onderzoeks)journalistiek. Voor de oud-redacteur van De Wereld Draait Door en de Nieuws BV een bevestiging dat het wel degelijk mogelijk is dit gesprek ook aan een talkshowtafel te voeren. ‘Toen ik nog bij talkshows werkte, nodigde wij bijvoorbeeld vaak misdaadjournalisten uit. Er zijn ook onwijs goede klimaatjournalisten die inhoudelijke stukken schrijven. Die zou ik graag vaker bij een talkshow zien aanschuiven. Als je daarbij ook politici uitnodigt, heb je inhoudelijk een heel sterk gesprek.’
Woordenwisseling
Jaap Tielbeke is één van de Nederlandse journalisten die zich op het thema klimaat heeft toegelegd. ‘Sinds ik in 2015 voor De Groene Amsterdammer over klimaat ben gaan schrijven, is er al een hoop veranderd. Heel erg in de positieve zin’, benadrukt Tielbeke. Eén van de verandering die de klimaatjournalistiek vandaag de dag doormaakt, is de verschuiving in klimaattermen.
‘Ik ben mij zeker bewust van de lading van woorden’, aldus de klimaatjournalist. Tielbeke gebruikt zowel klimaatverandering en klimaatcrisis, als de opwarming van de aarde. ‘Ik ben niet per se tegen het gebruik van klimaatverandering, maar ik begrijp heel goed dat het een soort understatement is van wat er gebeurt. Het klimaat wijzigt namelijk altijd.’ Daarvoor in de plaats is Tielbeke Klimaatcrisis meer gaan gebruiken, maar ook hierbij heeft hij een kanttekening. ‘Een crisis heeft de implicatie dat je iets kan oplossen, terwijl dit blijvend is.’ De meest accurate term is volgens hem klimaatontwrichting of ecologische ontwrichting. ‘Dat gaat echt over de complete disruptie die we de afgelopen tienduizend jaar hebben gekend.’
Klimaat campaigner Anne-Marie Pronk, ook wel de Klimaatzuster genoemd, gebruikt net als Tielbeke redelijk consequent klimaatcrisis of klimaatontwrichting. ‘Klimaatverandering gebruik ik zelden, dat vind ik te soft. Crisis of ontwrichting doen meer recht aan de situatie.’
‘Klimaatverandering gebruik ik zelden, dat vind ik te soft. Crisis of ontwrichting doen meer recht aan de situatie.’
Anne-Marie Pronk, Klimaatzuster
Hoe Nederlandse media klimaatverandering noemen
De diverse termen wisselen zich binnen de klimaatjournalistiek af, een eenduidig antwoord blijft echter uit. Waar Tielbeke in zijn stukken bijvoorbeeld steeds vaker klimaatontwrichting hanteert, wordt deze aanduiding bij vier van de grootste Nederlandse kranten – de Volkskrant, het AD, de Telegraaf en de NRC – zelden gebruikt. Bij de NRC is de verhouding tussen klimaatontwrichting en klimaatcrisis 1:30.
Kort na het verschijnen van het IPCC-rapport, een drieluik dat een actueel overzicht in de internationale klimaatwetenschap geeft, in augustus 2021 is klimaatverandering nog steeds de meest gebruikte term bij deze dagbladen. In de periode van augustus 2021 tot en met oktober 2022 verschenen er in deze nieuwsmedia ruim 1600 artikelen waar het woord klimaatverandering in voor kwam, zo blijkt uit de database Nexis Uni. Gevolgd door opwarming van de aarde de NRC en de Volkskrant uitgezonderd. Deze kranten gebruiken vaker het meer urgente klimaatcrisis, de NRC zelfs bijna twee keer zo veel als opwarming van de aarde.
Opvallend is dat de NRC en de Volkskrant erbovenuit stijgen betreft de hoeveelheid klimaatberichtgeving. Van het totaal aantal artikelen waarin klimaatverandering voorkomt, komt een derde bij de Volkskrant vandaan en zelfs iets meer bij de NRC (36%).
Koploper The Guardian
Niet alleen Nederlandse journalisten houden zich met deze ontwikkeling bezig. De Britse krant The Guardian is de koploper in dit verhaal. Jaarlijks publiceert The Guardian meer dan drieduizend klimaatgerelateerde stukken. In 2019 maakt de Britse krant als eerst bekend termen te introduceren die ‘de milieucrisis, waarmee de wereld wordt geconfronteerd, nauwkeuriger beschrijven’.
Het is Barbara Debusschere, journalist bij het Belgische Nederlandstalig dagblad De Morgen, opgevallen dat de verslaggeving over dit thema in de Britse krant een activistische campagne is geworden. ‘Op hun website staat bij klimaatartikelen de oproep om hen financieel te steunen in dit thema’, vult Debusschere aan.
Internationale berichtgeving
Niet alleen in het Verenigd Koninkrijk wordt veel over het klimaat geschreven, ook in Nederland, Frankrijk en Amerika wordt er met regelmaat over bericht. ‘De grote spelers zijn Nederlandse kranten als Trouw, de NRC en de Volkskrant, maar ook de Franse krant Le Monde of het Amerikaanse dagblad The New York Times’, aldus Debusschere. De Vlaamse journalist schrijft inmiddels twaalf jaar over het klimaat, maar merkt toch dat ze vaker internationale berichtgeving consumeert. ‘Het is niet zo dat ik mijn nationale media negeer, maar er is door de kleinere redacties minder aanbod.’
Dat het aanbod in België kleinschaliger is, komt mede door de stukken die vanuit Nederland worden doorgeplaatst. De Morgen neemt sinds 2011 stelselmatig artikelen over uit zusterkrant de Volkskrant. ‘Hierdoor houd ikzelf iets minder vaak de pen vast’, vervolgt Debusschere. Ook dat is een van de redenen waarom ze vaker in aanraking komt met internationale media.
Tekort aan woorden
Ondanks dat Nederlandse kranten in mindere mate te maken hebben met kleine redacties, lopen journalisten tegen het feit aan dat er een gebrek is aan goede klimaattermen. ‘Daarom gaat schrijfster Renske de Greef nieuwe woorden samenstellen’, aldus de klimaatzuster. Eerder heeft Pronk het woord klimaatdrammer in het leven geroepen. ‘Daar loopt Rob Jetten nu op een t-shirt mee rond.’
In ons vak gaat het over zo precies mogelijk schrijven van wat er gebeurt, ‘de opwarming van de aarde’ is zo alomvattend
Barbara Debusschere, journalist bij De Morgen
De termen die worden geïntroduceerd, moeten tot nauwkeurigere berichtgeving leiden. ‘In ons vak gaat het over zo precies mogelijk schrijven van wat er gebeurt. De opwarming van de aarde is zo alomvattend, woorden als klimaatontwrichting en klimaatcrisis zijn veel preciezer en dus juister’, aldus Debusschere. Volgens Pronk is het tijd dat de journalistiek het eerlijke verhaal moet vertellen, ‘er zijn weinig woorden die te ernstig klinken, dit is echt een existentiële crisis.’
Waar klimaatpsychologen en -campaigners eerst alles uit de kast trokken om de pers wakker te schudden en over de klimaatcrisis te schrijven, is de belangstelling inmiddels een stuk groter. ‘We zitten nu in een fase dat de oorzaak van de klimaatcrisis als een paal boven water staat. Nu moeten we het echt over de oplossingen gaan hebben’, aldus Pronk. ‘Journalisten zouden moeten focussen op het dialoog en het bieden van een toekomstperspectief.’
In een eerder interview zei de Noorse psycholoog Per Espen Stoknes dat de psychologie ons leert dat mensen het meest betrokken raken bij een ratio van één negatief tegenover drie positieve verhalen. ‘Dan lijkt het alsof mensen net een formule zijn en je ze door een hoepel kunt laten springen’, reageert Pronk. De werkelijkheid ligt volgens haar net iets anders. ‘Klimaatpsychologie zegt dat we realistisch moeten zijn. We kunnen niet meer cheerleaden, wat jarenlang het tegenwicht van de doemverhalen was.
Een continue uitdaging
Tielbeke en Debusschere staan beide al een aantal jaar voor de grote uitdaging om hetzelfde verhaal op nieuwe manieren te vertellen. Volgens Debusschere is het zaak om systematisch te publiceren. ‘We moeten slimmer nadenken wanneer we iets brengen en op welke manier, zodat het zo goed mogelijk gelezen wordt. Wanneer de media er elke dag over bericht, raakt de lezer vermoeid.’ Als mogelijke opties ziet de Vlaamse journalist een reeks, onderzoek of groot interview waarin ook met beelden en grafische elementen wordt gewerkt. ‘Door de digitalisering zijn er meer mogelijkheden, dit biedt nieuwe opties en spreekt mensen eerder aan’, aldus Debusschere.
Ook Tielbeke zoekt naar nieuwe mogelijkheden om het verhaal bij de lezers te laten landen. ‘Ik probeer nu meer persoonlijke stukken te schrijven, die wellicht herkenbaar zijn voor het publiek. Daarbij probeer ik structurele ontwikkelingen die wél de goede kant op gaan onder de loep te nemen. Ook dat is, naast het dagelijkse nieuws, onderdeel van de wereld.’
Dataverantwoording Hoe de Nederlandse media klimaatverandering noemen, is gebaseerd op onderzoeksresultaten uit Nexis Uni.Dit is een database van historische krantenartikelen en juridische documenten. De focus in dit onderzoek ligt op het Algemeen Dagblad, De Telegraaf, de NRC én de Volkskrant. Deze kranten vormen een aardige graadmeter voor trends die verder reiken dan de kranten zelf. Kranten hebben namelijk de naam ‘agenderend’ te zijn. Het eenmaal benoemen van slechts één van de bovenstaande termen is géén garantie dat klimaatverandering centraal stond in de artikelen. Er is voor de termen klimaatverandering, klimaatcrisis, klimaatontwrichting en opwarming van de aarde gekozen, omdat uit vooronderzoek en de gesproken bronnen blijkt dat dit de meest gebruikte termen zijn. Aangezien het IPCC-rapport als drieluik is gepubliceerd en de eerste versie in augustus 2021 is gepubliceerd, was dit het startpunt voor deze dataset.