Utrecht – Terwijl de decemberlucht koud en donker is, verlicht een drie meter hoge chanoekia het plein naast Brasserie Marie bij De Vereeniging. Het zachte flikkeren van kaarsen werpt schaduwen op de gezichten van de honderden aanwezigen, die zich langzaam verzamelen rond het imposante middelpunt van de Chanoeka-viering. De geur van versgebakken oliebollen en aardappelkoekjes mengt zich met de koude avondlucht, terwijl Joodse kinderen met glinsterende ogen rondlopen. Ondanks de warmte van het feest blijft de realiteit van het toenemende antisemitisme voelbaar; een dagelijkse zorg voor de zichtbaarheid en veiligheid van Joodse Nederlanders.
Bracha Heintz, coördinator en tevens ceremoniemeester van het evenement, beweegt zich door de menigte en begroet bezoekers. “Voor ons betekent Chanoeka dat je, zelfs in moeilijke tijden, sterker bent dan de duisternis,” vertelt ze. Haar woorden resoneren in de kille avondlucht, een echo van de eeuwenoude betekenis van het feest. Rond 165 voor Christus heroverden de Makkabeeën de Tweede Tempel in Jeruzalem en vonden een klein kruikje olie dat acht dagen bleef branden, een Joods wonder dat tot op de dag van vandaag wordt gevierd.
Het programma van de avond is zorgvuldig gepland. Bezoekers kunnen hapjes kopen bij een kosjere markt, deelnemen aan een kinderprogramma met knutselen en muziek, en luisteren naar toespraken van prominente gasten, waaronder burgemeester Sharon Dijksma en leden van de Eerste en Tweede Kamer.
Waakzaamheid
Wanneer Bracha vertelt over de geschiedenis van Chanoeka, is duidelijk dat het feest in Utrecht een traditie is geworden die het licht en de verbondenheid benadrukt, ook in een tijd waarin antisemitisme opnieuw voelbaar is. Tijdens de viering hangt er een waakzame sfeer.
Dat gevoel van oplettendheid weerspiegelt een bredere werkelijkheid. De meldingen van antisemitisme in Nederland zijn de laatste jaren fors gestegen; in 2024 registreerde het CIDI maar liefst 421 incidenten, het hoogste aantal in vier decennia. Verbaal geweld, intimidatie en vandalisme zijn dagelijkse realiteit voor zichtbaar Joodse Nederlanders, vooral in publieke ruimtes.
Heintz: “Als je er Joods uitziet, door een ketting of een keppel, zijn er delen van de stad waar je gewoon niet meer veilig kunt komen.” Ze vertelt over persoonlijke ervaringen van intimidatie: nageroepen worden met beledigingen en bedreigingen, en het gevoel dat sommige plekken gesloten zijn voor Joodse inwoners. Deze realiteit maakt extra maatregelen zoals politie en beveiliging essentieel, vooral tijdens openbare vieringen zoals Chanoeka.
Beveiliging
Helene, een van de beveiligers van het privébedrijf dat de viering ondersteunt, staat alert bij de ingang van het plein. Ze vertelt dat het haar taak is om ervoor te zorgen dat iedereen veilig kan genieten van de viering. “Het is belangrijk dat we hier zijn, niet alleen namens de beveiliging en de politie, maar ook voor de gemeenschap zelf,” zegt ze terwijl ze de menigte in de gaten houdt. Ook journalisten van de NOS zijn aanwezig om verslag te doen van het evenement, wat de feestelijke maar waakzame sfeer extra benadrukt.
Bracha haalt een recent incident aan dat nog vers in het geheugen van de gemeenschap ligt. Dezelfde ochtend vond in Sydney een antisemitische aanval plaats tijdens een Chanoeka-viering. “Het is vreselijk om te zien dat dit nog steeds gebeurt, op de dag dat wij licht en vreugde willen vieren,” legt ze uit. Helene knikt ernstig mee. “Wat er in Sydney gebeurde, laat zien hoe belangrijk onze aanwezigheid hier is. Wij zorgen ervoor dat iedereen zich veilig kan bewegen en van het feest kan genieten. Het is intens, maar het geeft ook een gevoel van trots om namens de beveiliging deze viering te beschermen.”
Symboliek
Ondanks de aanwezigheid van uniformen en camera’s voelt de sfeer toch ook warm en vredig. “Je merkt dat mensen zich welkom en ontspannen voelen, juist omdat ze weten dat er aandacht is voor hun veiligheid,” voegt de beveiligster toe. Het zachte licht van de kaarsen, de glitterende lampjes en het gelach van spelende kinderen maken het plein bijna magisch; een plek waar feestelijkheid en bescherming zowat hand in hand gaan.
De grote menora op het plein vormt het visuele hoogtepunt. Acht kaarsen branden langzaam op, met de Sjammasj in het midden, die elke nieuwe kaars aansteekt. De lichtjes glanzen in de ogen van de aanwezigen, wanneer de avond donker wordt en het contrast tussen licht en duisternis de symboliek nog sterker maakt. Heintz wijst op het belang van deze rituelen. “Het gaat om licht verspreiden, om warmte en inspiratie,” aldus de ceremoniemeester. Het publiek volgt de ceremonie, kinderen luisteren geboeid naar verhalen over het wonder van de olie en het doorgeven van tradities van generatie op generatie.
Tijdens haar speech benadrukt Bracha Heintz ook de kracht van licht boven duisternis. Ze herinnert aan recente incidenten van vandalisme in Utrecht en de noodzaak om juist in deze tijden bijeen te komen. “Deze zware tijden maken ons alleen maar sterker,” zegt ze, terwijl de menora zachtjes flikkert in de koude avond. De aanwezigen luisteren aandachtig, kinderen houden lampjes vast en volwassenen volgen de woorden van Heintz, die doordrenkt zijn van historische kennis en persoonlijke betrokkenheid.
Het evenement omvat ook een bijzonder element: een andere, historische menora, door Maryke Veenstra aan de Joodse gemeenschap in Utrecht geschonken. Deze kandelaar was tijdens de Tweede Wereldoorlog verbonden met verzetswerk en onderduikadressen, en symboliseert de continuïteit van licht en hoop ondanks historische tragedies. Heintz vertelt: “Dit is een aandenken aan alle slachtoffers die nooit terugkwamen.”
Tevens wordt de noodzaak van voorzichtigheid in het dagelijks leven benadrukt. Camera’s bij de ingang en extra beveiliging tijdens het evenement zijn voorbeelden van maatregelen die nodig zijn in een tijd waarin antisemitisme toeneemt. “Wij verbergen ons Jodendom niet,” licht Heintz toe. “Maar we zijn voorzichtig. Licht verspreiden betekent ook dat we veilig kunnen samenkomen.” De coördinator vertelt ook over de dagelijkse realiteit van zichtbaarheid voor Joodse Nederlanders. “Mijn man draagt een keppel en is dus als jood erg zichtbaar. Er zijn delen van de stad waar wij gewoon niet meer veilig kunt komen,” vertelt ze. Ze beschrijft hoe zij en haar man regelmatig worden nagekeken, uitgescholden of met bedreigingen geconfronteerd worden.
Licht brengt samen
Het laatste deel van het programma combineert toespraken van o.a. burgemeester Sharon Dijksma. Daarnaast is er traditionele muziek te horen en worden er traditionele rituelen gehouden. Kinderen zingen en dansen op traditionele liederen, terwijl volwassenen aandachtig luisteren. Rabbijn Shimon Evers legt uit hoe tradities en kennis van generatie op generatie worden doorgegeven, en hoe belangrijk het is dat jonge mensen de geschiedenis begrijpen. Een kort filmpje herinnert aan zes gegijzelde burgers in Gaza, een moment dat de ernst van geweld benadrukt.
Het aansteken van de menora is het hoogtepunt van de avond. Paul Bijloo, bestuurslid van Sociëteit de Vereeniging, steekt de Sjammasj aan, waarna alle aanwezigen hun eigen lampjes ontsteken en meeluiden in het traditionele gezang. Het kaarslicht reflecteert op de natte straatstenen. Een zacht, warm contrast met de duisternis van de donkere decemberavond. Muziek vult de lucht terwijl de menigte langzaam verdwijnt. Een aantal kinderen nog spelend, volwassenen napraten en de herinnering aan licht en gemeenschap meedragend naar huis nemen.
De Chanoeka-viering in Utrecht lijkt meer te zijn dan een regulier Joods feest. Ceremoniemeester Heintz geeft tot slot mee dat het feest een symbool is van veerkracht, zichtbaarheid en verbinding in een tijd waarin antisemitisme als maar groeit.
Chag Sameach, vrolijk feest.
