Het artikel is ook in audiovorm te beluisteren:
Onder militairen en veteranen* rust tot op de dag van vandaag een taboe op het vragen van hulp voor psychische klachten, waaronder PTSS (posttraumatische stressstoornis). Journalist Kim Suos gaat in gesprek met Defensie over dit taboe en zijn initiatieven om meer bewustwording te creëren voor mentale klachten binnen de krijgsmacht. Ook spreekt zij met twee veteranen over hun tijd bij Defensie en ervaring met PTSS.
Ieder jaar zijn er in Nederland ongeveer vierhonderdduizend mensen met PTSS, blijkt uit het ‘Verbetersignalement Posttraumatische stress-stoornis’ van Zorginstituut Nederland uit 2020. Het ministerie van Defensie schat dat ongeveer twintig procent van de uitgezonden militairen in meer of mindere mate last krijgt van een missie. Van hen krijgt een klein deel PTSS, meldt het Nederlands Veteraneninstituut. Maar wat is PTSS eigenlijk?
Ontstaan van PTSS
,,PTSS is een cluster van psychische klachten, die kunnen ontstaan na een traumatische gebeurtenis”, zegt Lisa Marques, psycholoog en senior stafofficier bij de Militaire Geestelijke Gezondheidszorg (MGGZ). PTSS kan ontstaan nadat een persoon is blootgesteld aan een feitelijke of dreigende dood, een ernstige verwonding van iemand zelf of anderen, of seksueel geweld, blijkt uit onderzoek van het Nederlands Veteraneninstituut. Stefan van Herpen is klinisch psycholoog en psychotherapeut bij de MGGZ. Hij behandelt militairen en veteranen met psychische klachten: ,,Als mensen in gevaar komen willen ze vluchten, vechten of bevriezen’’, legt hij uit. ,,Als jij continu in gevaar bent of continu dreiging ervaart en je kan jezelf niet meer in een veilige situatie brengen, dan blijft heel jouw lichaam gespannen en kunnen er ook in het ‘angstcentrum’ van het brein veranderingen optreden’’, vervolgt hij. Het kan tijd kosten voor veteranen die zijn uitgezonden naar een oorlogsgebied, om weer te wennen aan het dagelijks leven in Nederland. ,,In MRI-studies zien we soms dat de amygdala – een centraal punt voor angst in het brein – meer geactiveerd is dan normaal bij mensen die zijn uitgezonden”, zegt van Herpen.
Kenmerken van PTSS
De MGGZ gebruikt de DSM-V** als classificatiesysteem om de diagnose PTSS vast te stellen. ,,Er is niet één PTSS’’, geeft van Herpen aan. De symptomen van PTSS kunnen per persoon verschillend tot uiting komen. Marques legt uit dat een van de kernsymptomen van iemand herbelevingen kunnen zijn. ,,Men krijgt dan flashbacks van één of meerdere traumatische gebeurtenissen.” Een ander kernsymptoom is vermijding. ,,In dat geval proberen mensen bepaalde foto’s, situaties of herinneringen te vermijden om het gevoel van de herbeleving niet te krijgen.” De triggers voor die herbelevingen kunnen van alles zijn. Zo kan iemand die betrokken is geweest bij een auto explosie waarbij een benzinegeur vrijkomt, benzinegeur als trigger ervaren. Bij het ruiken van benzinegeur wordt men vervolgens herinnert aan de auto explosie.
Hyperarousal is ook een veelvoorkomend symptoom. Marques: ,,Men is schrikachtiger, meer alert en prikkelbaar.’’ Vaak verandert er ook iets in iemands cognitie, ofwel in iemands overtuigingen. ,,Stel dat ik voor mijn huis op straat een overval meemaakt, dan verandert mijn beeld van ‘in mijn huis of tuin kan ik veilig rondlopen’, naar: ‘de wereld voelt opeens als een hele onveilige plek’.” Ook nachtmerries komen vaak voor bij mensen met PTSS.
Behandelingen voor PTSS
Zowel van Herpen als Marques geven aan dat PTSS niet chronisch hoeft te zijn. Van Herpen: “Traumaklachten zijn in principe goed te behandelen.” Bij het Expertisecentrum Militaire Geestelijke Gezondheidszorg (EC MGGZ) wordt wetenschappelijk onderzoek gedaan naar mentale gezondheid bij Nederlandse militairen en veteranen. “Binnen de MGGZ behandelen we volgens de richtlijnen van de GGZ. Wij maken alleen gebruik van behandelingen voor PTSS die voldoende wetenschappelijk onderbouwd zijn”, laat Marques weten. Behandelingen die worden aangeboden door het MGGZ zijn onder andere cognitieve gedragstherapie, exposuretherapie en EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing). Ook is sinds juni 2022 het ‘IMMERSE’ onderzoek gestart bij Defensie. In dit onderzoek wordt gekeken naar de effectiviteit van Virtual Reality voor behandelingen van PTSS. De resultaten worden eind 2025 verwacht.
Het Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV) bestaat uit professionele en betrokken organisaties voor veteranen, dienstslachtoffers en hun dierbaren. Het doel van het LZV is om deze mensen bij missie gerelateerde psychische en psychosociale problemen, de meest passende zorg te bieden. 1688 (postactieve) veteranen zijn in behandeling bij het gespecialiseerd maatschappelijk werk binnen het LZV. 879 (post)actieve veteranen zijn in behandeling bij de tweede lijn Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) binnen het LZV, blijkt uit de Veteranennota 2021-2022 van Defensie.
Angst voor hulp zoeken
Van militairen en veteranen wordt geacht dat zij sterk en gezond zijn. Dit kan een drempel zijn om psychische hulp te zoeken. Dit blijkt ook uit een onderzoek van de MGGZ uit 2020, waarin de belemmerende en bevorderende factoren voor het zoeken van psychische hulp, bij Nederlandse militairen, wordt onderzocht.
Uit het onderzoek blijkt dat barrières voor het zoeken naar behandelingen meestal stigma-gerelateerd zijn. Denk aan: angst voor gevolgen voor de carrière, angst voor sociale afwijzing door een leidinggevende en de ‘sterke werknemers’ werkcultuur. Verder blijkt dat binnen de krijgsmacht – ook door leidinggevenden – vaak negatief wordt omgegaan met geestelijke gezondheidsproblemen. Deelnemers gaven aan dat de negatieve houding van een supervisor ten aanzien van behandelingszoekende en geestelijke gezondheidsproblemen van invloed was op het behandeling zoeken van een werknemer. Hierdoor wordt het taboe op PTSS in stand gehouden en de noodzaak van behandeling niet erkend.
Dit heeft ook invloed gehad op veteranen Sandra en Mark. Jarenlang gaan zij gebukt onder veel schaamte en hun PTSS-klachten worden niet altijd even serieus genomen. In twee diepte-interviews vertellen zij over hun tijd bij Defensie en ervaring met PTSS. Beiden hebben de kracht gevonden om anderen te helpen en weer zin te geven aan het leven.
Bekijk onderstaand de diepte-interviews met Sandra en Mark.
Veteraan Sandra kampt met PTSS en had een doodswens: “Mijn redding was mijn PTSS hulphond Bieke”
Na een gitzwarte periode bevrijdt veteraan Mark zichzelf én anderen van PTSS: “Ik ben nu fysiek en mentaal de sterkste versie van mijzelf”
Meer aandacht voor mentale klachten
Marques geeft aan dat er steeds meer aandacht is voor mentale gezondheid en dat het ‘de goede kant op gaat’ bij Defensie: „Ik merk dat er veel meer initiatieven zijn om mentale problemen bespreekbaar te maken, ook door mensen die het zelf hebben meegemaakt.” Zo hebben enkele militairen in dienst het mental health initiatief KNAK opgezet. Op hun Instagram delen zij verhalen van militairen die met mentale klachten kamp(t)en en hulp hebben gezocht.
De aandacht voor mentale klachten blijkt ook uit de zorg die Defensie biedt in de periode voor, tijdens en na de uitzending. Marques: ,,Voor de uitzending krijgen mensen een missiegerichte opleiding. Naast informatie over de missie, wordt daarin ook aandacht besteed aan thema’s als stress en trauma. Ook is er een informatiedag waarin het thuisfront wordt ingelicht over de missie.” De overgang van een inzetgebied naar huis kan heel groot zijn. Om deze reden wordt een adaptatieprogramma aangeboden op een locatie die niet in het missiegebied of in Nederland is. Daar is ruimte voor rust en ontspanning. ,,Ook worden twee gespreksleiders ingevlogen, waarvan één hulpverlener. Met hen wordt de missie nabesproken en vooruitgeblikt op onder meer het verdere zorgproces en waar men tegenaan kan lopen”, vertelt Marques. Bij thuiskomst wordt ook het thuisfront ingelicht over aspecten waar zij op kunnen letten bij bijvoorbeeld hun partner.
Na een aantal maanden is er ook een gesprek met een bedrijfsmaatschappelijk werker om het proces van thuiskomen en werken te bespreken. Elke militair die langer dan dertig dagen op uitzending is geweest, krijgt een half jaar na terugkeer een vragenlijst opgestuurd die betrekking heeft op de gezondheid van iemand. Deze wordt ook naar naasten gestuurd. Indien nodig wordt hulp aangeboden. Uit cijfers van Defensie in 2019 blijkt dat 88 procent van de 1474 militairen zich goed tot uitstekend voelen qua gezondheid na een missie.
Verder zou onder andere de Commandant der Strijdkrachten – de hoogste militair – zich vaker uitspreken over het belang van praten over mentale gezondheid. Ook is er het Collegiaal Netwerk van de Koninklijke Landmacht (CNL): „Binnen ieder krijgsmachtdeel worden collega’s opgeleid tot Collegiaal Netwerker, om elkaar op te vangen na potentieel traumatische gebeurtenissen en dit onderwerp meer bespreekbaar te maken”, vertelt Marques. Het ministerie van Defensie en het ministerie van Justitie en Veiligheid zijn ook aangesloten bij de landelijke campagne ‘Hey, het is oké’. Het doel van deze campagne is het normaliseren en bespreekbaar maken van psychische aandoeningen, waaronder PTSS.
Naoual Kharbouch, senior Communicatieadviseur bij Defensie, geeft zelfs aan dat het ‘taboe’ steeds meer naar de achtergrond verdwijnt. Dit komt volgens haar mede door initiatieven als de Invictus Games: een internationaal sportevenement voor militairen en veteranen, die psychisch of lichamelijk gewond zijn geraakt in het leger. Ook geeft zij aan dat Defensie bezig is om meer Defensielocaties te voorzien van het ‘gele bankje’, dat in 2020 is geïntroduceerd tijdens de Invictus Games. ,,Het gele bankje staat voor het bespreekbaar maken van mentale klachten. Een simpele vraag als ‘hoe gaat het met je?’ kan al verschil maken”, vertelt Kharbouch. ,,Dat toont al aan dat wij dingen steeds minder wegwuiven, maar gewoon juist ook open staan voor dit soort ervaringen en verhalen”.
Klik op onderstaande foto om de video van het gele bankje te zien.
*Veteranen zijn alle (oud-)militairen met de Nederlandse nationaliteit die het Koninkrijk dienden in oorlogsomstandigheden of tijdens vergelijkbare situaties zoals vredesmissies in internationaal verband (Ministerie van Algemene Zaken, 2023).
** De Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) is een classificatiesysteem waarin internationale afspraken zijn gemaakt over welke criteria van toepassing zijn op een bepaalde psychische stoornis op basis van (nieuwe) wetenschappelijke inzichten (DSM-5, z.d.).
