Schulden- en incasso-expert Gercoline van Beek:
‘Burgers op deze manier straffen heeft geen enkele zin’

interview

Verkeersboetes zijn bedoeld om gedrag te corrigeren en de verkeersveiligheid te vergroten. Maar voor een groeiende groep mensen vormen ze het begin van een langdurig incassotraject. Wie een boete niet tijdig betaalt, krijgt te maken met verhogingen, aanmaningskosten en uiteindelijk dwangmaatregelen. In korte tijd kan een boetebedrag oplopen tot een schuld die nog moeilijk in te halen is.

Over dit onderwerp spraken we met Gercoline van Beek. Als expert op het gebied van schulden en incasso weet zij veel over de werking van het systeem en de gevolgen voor burgers. Volgens haar is de vraag gerechtvaardigd of het huidige beleid zijn doel nog dient.

Hoeveel mensen zitten er eigenlijk in de schulden door verkeersboetes?
“Een echt exact aantal is lastig te geven, omdat schulden bijna nooit één duidelijke oorzaak hebben. Verkeersboetes staan vaak niet op zichzelf. Ze komen meestal bovenop andere financiële problemen. Wat we wel weten, is hoeveel mensen een betalingsachterstand hebben bij het CJIB. Volgens de laatste cijfers gaat het om ongeveer 127.000 mensen. Dat zegt niet dat al die mensen alleen door verkeersboetes in de schulden zijn geraakt, maar het laat wel zien hoe groot de groep is die hiermee te maken heeft.”

Voor wie zijn die verkeersboetes dan het meest ontwrichtend?
“Dat zijn vooral groepen in de samenleving die al weinig financiële ruimte hebben. Voor iemand met een goed inkomen is een verkeersboete vervelend, maar meestal iets wat je kunt opvangen. Voor iemand met een laag inkomen of een uitkering ligt dat heel anders. Dan kan zo’n bedrag er echt inhakken. En het probleem zit ‘m vaak niet eens alleen in die eerste boete, maar in wat er daarna gebeurt. Als betalen niet lukt en de kosten oplopen, raakt iemand het overzicht kwijt. Dan kan één verkeersboete het startpunt worden van veel grotere problemen.”

Wat doet dat met mensen zodra de schulden zich opstapelen?
“Heel veel. Het eerste wat je ziet is dat stress eigenlijk alles gaat overnemen. Mensen slapen slecht, zijn constant aan het piekeren en staan continu aan. Die spanning blijft niet in je hoofd zitten, maar slaat vaak ook op het lichaam. Mensen krijgen lichamelijke klachten zoals hoofdpijn, maag- en darmproblemen, hartkloppingen of zijn chronisch moe. Het idee dat je er even van loskomt, bestaat niet meer.”

“Mentaal gebeurt er ook veel. Mensen verliezen het overzicht en belanden in een overlevingsstand. Het gaat dan niet meer over ‘hoe ziet mijn leven er over vijf jaar uit’, maar over: hoe kom ik vandaag nog door? Dat maakt dat mensen minder goed beslissingen kunnen nemen, zich slechter kunnen concentreren en sneller fouten maken. Die fouten zorgen vaak weer voor nieuwe schulden en zo ontstaat een vicieuze cirkel.”

“Wat ook vaak wordt onderschat, is de sociale impact. Mensen gaan zich terugtrekken. Ze zeggen afspraken af, omdat ze het niet kunnen betalen en zich schamen. Langzaam vallen daardoor sociale contacten weg. Mensen voelen zich buitengesloten en hebben het gevoel nergens meer bij te horen. Dat kan heel eenzaam zijn.”

“Als de schulden echt langer aanhouden, zien we ook dat de zingeving verdwijnt. Alles draait om overleven. In sommige gevallen leidt dat tot somberheid, depressieve klachten en in extreme situaties zelfs suïcidale gedachten. Dat klinkt zwaar, maar dat is wel de realiteit die we in de praktijk tegenkomen.”

Kom je in Nederland gemakkelijk in de schulden?
“O ja, heel makkelijk. En eruit komen kan voelen alsof het onmogelijk is.”

Hoe werkt dat dan?
“Vanaf het moment dat je achttien wordt, mag en kun je ineens van alles, terwijl je daar op school vaak nauwelijks uitleg over krijgt. Naast het ontvangen van een boete kun je ook online gokken, achteraf betalen via Klarna en bijvoorbeeld wedden op sportwedstrijden. Als je daar thuis ook niets over hebt meegekregen, is het heel makkelijk om fouten te maken.”

“Daar komt bij dat er in Nederland nog steeds een groot taboe rust op praten over geldproblemen. Mensen houden het voor zichzelf, proberen het alleen op te lossen en weten vaak niet waar ze terechtkunnen. Er zijn bovendien veel verschillende loketten en regelingen, waardoor mensen door de bomen het bos niet meer zien. Tegen de tijd dat iemand uiteindelijk bij de juiste hulp uitkomt, is het probleem vaak al flink uit de hand gelopen.”

Wat gaat er volgens u dan mis in de huidige manier waarop het verkeersboetesysteem is ingericht?
“Het systeem houdt te weinig rekening met de situatie van mensen. Verkeersboetes zijn nu vooral ingericht op snel betalen, met vaste bedragen en automatische verhogingen als dat niet lukt. Voor mensen met voldoende inkomen werkt dat misschien, maar voor mensen die krap zitten werkt het juist averechts.”

“De bedragen zijn hoog en lopen bij niet betalen heel snel op. Daardoor wordt een boete niet meer een prikkel om gedrag aan te passen, maar een extra probleem erbovenop. Er is weinig ruimte om te herstellen of om een fout recht te zetten, bijvoorbeeld als iemand een brief mist of tijdelijk niet kan betalen.”

“Daarnaast is de communicatie vaak streng en weinig begripvol, alsof mensen niet willen betalen. Terwijl het in veel gevallen gaat om mensen die het niet kunnen betalen. Dat vergroot de stress.”

Wat zijn dan de oplossingen?
“Wat mij betreft begint het bij veel meer maatwerk. Je kunt niet iedereen op dezelfde manier straffen en verwachten dat dat voor iedereen werkt. En van een kale kip kun je nu eenmaal niet plukken. Dat weet de overheid ook heel goed.”

“Er moet meer ruimte komen om te kijken naar iemands situatie: kan iemand betalen, heeft iemand tijdelijk problemen, is er al sprake van schulden? Als je daar rekening mee houdt, voorkom je dat boetes onnodig escaleren. Dat betekent bijvoorbeeld meer tijd, lagere of aangepaste bedragen en eerder de mogelijkheid om hulp in te schakelen in plaats van automatisch verhogen.”

“Uiteindelijk werkt dat ook beter. Niet alleen voor mensen zelf, maar ook voor het systeem. Want iemand verder in de problemen duwen levert niemand iets op.”