Lavapiés: de problemen achter deze Madrileense toeristenwijk

Lavapiés: de problemen achter deze Madrileense toeristenwijk

De vele wereldkeukens en kleurrijke straatkunst in de Madrileense wijk Lavapiés is waar menig reisblog over schrijft. De problemen die toeristen met zich meebrengen worden echter achterwegen gelaten. Huurprijzen vliegen door hen de pan uit en Airbnb’s schieten als paddenstoelen uit de grond. Zeker nadat deze multiculturele wijk in 2018 door Time Out Magazine is uitgeroepen tot ‘Coolest neighborhood of the world’, is Lavapiés in een rap tempo aan een het veranderen. Dit alles ten koste van de buurtbewoners.

Rond het middaguur, wanneer de wijk langzaam ontwaakt, rijdt een grote schoonmaakwagen door de steile straatjes van Embajadores. In de volksmond ook wel Lavapiés. Terwijl een jong koppel op zoek is naar één van de 3065 Airbnb’s in de wijk, wordt de walm van alcohol en urine uit de straten gespoten. De voormalige arbeiderswijk telt een hoog aantal daklozen en (illegale) migranten die hun geld verdienen met het verkopen van drugs. Iets waarvan het jonge koppel hoogstwaarschijnlijk niet op de hoogte is. De zichtbare restanten van het drugsgebruik en armoede in de wijk staan immers niet beschreven in de reisverhalen. Het gerammel van rolkoffers op de scheefliggende klinkers verbreekt de stilte op straat. Ietwat schuchter passeert het stel de nu nog gesloten Indiasche eethuizen en Senegalese bazaars in Calle Lavapiés op weg naar hun accommodatie voor de komende nachten. Niet wetende dat steeds meer buurtbewoners hiervoor noodgedwongen hebben moeten verhuizen.

Het aantal appartementen dat zich leent voor onderhuur in Lavapiés is in de afgelopen drie jaar met ruim 57 procent gestegen, zo blijkt uit cijfers van AirDNA. Dit heeft er onder andere voor gezorgd dat bij auteur Javier Rodríguez (52) de maat vol was. Zeventien jaar lang woonde hij met zijn gezin in Lavapiés en zag hoe deze arme wijk veranderde in een toeristische trekpleister. “Ik herinner mij nog goed dat mijn vrouw gefotografeerd werd terwijl ze de was op hing aan het balkon. Ongegeneerd schoot een groep meiden vanaf de straat plaatjes voor in hun fotoalbum. Vanaf dat moment beseften wij dat we onderdeel van een decor waren geworden”, vertelt Rodríguez. In 2004 schreef hij een boek over het toen al veranderende Lavapiés. In mei 2017 verkocht Rodríguez zijn woning in Calle de los Tres Peces en verhuisde. De stijgende huurprijzen, het verdwijnen van lokale winkels en bars en het toenemende aantal toeristen waren daarbij doorslaggevend. “Hoewel de koper mij beloofde zelf in mijn oude appartement te gaan wonen, verhuurt hij deze toch. Hoogstwaarschijnlijk aan toeristen.”

.

Lavapiés is vernoemd naar een fontein waar Joden in het verleden hun voeten wasten. Veertig jaar geleden, aan het einde van het regime van dictator Franco, woonden er voornamelijk Spanjaarden in de wijk. Tegenwoordig is één op de vier inwoners afkomstig van buiten Spanje. Opvallend is hoe vreedzaam de verschillende culturen naast en met elkaar leven. Conflicten zijn er vrijwel niet. In 2004 was dit wel anders. Lavapiés kwam in het wereldnieuws als de woonplaats van een groep Marokkanen die betrokken waren bij een terroristische aanslag in Madrid. Vier treinen werden opgeblazen waarbij 192 doden vielen. Het was de grootste terreuraanslag ooit in Spanje. Hoewel inwoners de veelzijdige culturen prijzen, heeft de wijk veelal een slecht imago buiten Lavapiés. Om dit imago te verbeteren, stelde de overheid een groot plan op om Lavapiés, in navolging van andere centraal gelegen wijken als Chueca en Malasaña, te moderniseren. Met een investering van bijna negentig miljoen euro zou een kleine negenduizend woningen worden opgeknapt om ruimte te scheppen voor ondernemers. Door de economische crisis kwamen echter veel plannen tot stilstand.

Felle kleuren van graffiti verlevendigen het straatbeeld. Van masterpieces tot door elkaar gespoten tags, geen enkele straat is onbespoten gebleven. De vele muurschilderingen zijn naast het bruisende nachtleven dan ook de reden waarom Lavapiés de titel ‘Coolest neighborhood of the world’ heeft gekregen. Hoewel de één zich met graffiti afzet tegen de sterk aanwezige politie in de wijk, vertelt de ander de problemen die spelen in Lavapiés. De Belgische gids Caroline Bekaert (33) kent ze maar al te goed. Aan de hand van Street Art Tours in Lavapiés probeert ze toeristen mee te geven wat gentrificatie met een wijk kan doen. “Ik druk ze op het hart om niet in Airbnb’s te overnachten, maar in een hotel dat gereguleerd is en bestemd voor toeristen. Neem je plaats in als toerist, waar die ís als toerist. Dat is niet in voormalige woningen van buurtbewoners.”

Ondanks dat Bekaert werkzaam is in de toeristische sector, hoeft deze voor haar niet verder te groeien. “Dit levert alleen maar meer buitenlands geld op waar de meeste bewoners van Lavapiés totaal niet op zitten te wachten. Dit geld maakt het leven van velen kapot.” Het relatief goedkope en deels vervallen Lavapiés is erg in trek bij buitenlandse investeerders. De wijk ligt tegen het toeristische hart van Madrid en daar profiteren zij maar al te graag van. Hele appartementencomplexen worden opgekocht, verbouwd en ingericht als ware Ikea showrooms. Investeerders bieden deze gemoderniseerde woningen voornamelijk aan op platforms als Airbnb of de huurprijs wordt met honderden euro’s verhoogd. In beide situaties is een uitstroom van buurtbewoners het gevolg. Vanwege de aanzienlijk stijgende huurprijzen dringt het linkse Podemos bij de Districo Centro Madrid voortdurend aan om een huurverordening in Madrid te implementeren. Ondanks dat zij inziet dat dit probleem moet worden aangepakt, is dat niet zichtbaar in Lavapiés. Niet alleen woningen, ook horecagelegenheden zijn bij de investeerders geliefd. Steeds vaker verbouwen zij de huidige lokale bars om tot moderne koffietentjes. “Deze horeca trekt een heel ander soort publiek. De middenklasse van de wijk kan die koffie niet betalen”, vertelt de Belgische gids geïrriteerd. Ook haar favoriete bar, Bodegas Lo Maximo, dreigt door deze trend te moeten sluiten.

.
Achter de met posters beplakte ijzeren deuren vullen akoestische klanken de bar in Calle San Carlos. Het bruingele bloemetjesbehang creëert een jaren ’50 huiskamergevoel in Bodegas Lo Maximo waar Spaanse stamgasten, veelal voorzien van tattoos en piercings, elkaar tegen middernacht ontmoeten. Gepassioneerd zingt eigenaresse Pilar Aranguren, in de wijk beter bekend als Piluka, de eerste zinnen van het nummer Vete de mi. Samen met kunstenaressen Elena Ros en Mamen Fuertes nam de zangeres twintig jaar geleden de bar over. Voor Piluka is het echter meer dan alleen een bar. “Bodegas Lo Maximo is mijn levensproject. Ik wil hier een authentieke omgeving creëren waar kunst en cultuur wordt gedeeld.” Inmiddels is de bar uitgegroeid tot het icoon van de wijk en zal dit een groot gemis worden bij velen. Begin vorig jaar ontving de eigenaresse een brief van de huurbaas waarin stond dat hij het gehele pand waar de bar zich in bevindt, had verkocht aan een Engelse investeerder. “Wij wisten van niks”, vertelt de Spaanse. “Het kwam als een grote verassing voor zowel mij als de rest van de wijk. Bodegas Lo Maximo is waar Lavapiés samenkomt.”

.

L: Piluka achter de bar in Bodegas Lo Maximo. R: Het pand waarin de bar zich bevindt is opgekocht door een Engelse investeerder.

.

De bewoners van de wijk kwamen in opstand nadat Piluka het nieuws naar buiten bracht. Demonstraties hebben ervoor gezorgd dat er enkele onderhandelingen hebben plaatsgevonden, maar een nieuw contract is bij lange na nog niet getekend. “We leven al maanden in onduidelijkheid. Mijn collega’s en ik hebben een zware tijd achter de rug niet wetende wat ons te wachten staat”, vertelt Piluka aangedaan. Dat de huur minimaal verdubbeld wordt staat vast. Of ze dit kan financieren is nog maar de vraag. “Het voelt alsof ik mijn eigen kind verlies. Ik heb mijn hart en ziel in dit project gestoken wat nu zomaar van mij wordt afgepakt zonder dat ik hierin kan meebeslissen. Dit hebben investeerders al voor mij gedaan.” Volgens haar heeft Bodegas Lo Maximo hoe dan ook verloren. Mocht de bar toch haar deuren weten open te houden, is het niet meer de ontmoetingsplek zoals die de afgelopen jaren is geweest. “Bier voor €1,50 is dan ondenkbaar. Alles wordt duurder waardoor het publiek zal veranderen. Mijn vaste gasten hebben immers niet allemaal zo’n dikke portemonnee als die van welvarende toeristen.”

Tegen het einde van de middag, wanneer de zon langzaam wegzakt, begint de wijk te leven. Bij restaurants in Calle Argumosa zijn de voorbereidingen voor het diner al in volle gang. Hoewel Spanjaarden net de lunch hebben genuttigd, leggen obers Engelse menukaarten op tafel en wachten op hun eerste gasten. Aan de andere kant van de wijk hangen vele Senegalezen wat rond op het beruchte Plaza Agustin Lara. Opvallend is het aantal mannen, vrouwen zijn hier vrijwel niet te bekennen. Vele Senegalezen verblijven al jaren illegaal in Spanje. Drugshandel is voor hen een van de weinig mogelijke vormen van inkomen. In zijn boek ‘Lavapiés Ultramarinos’ beschrijft Rodríguez onder andere de toestroom van migranten naar Lavapiés en de veelzijdigheid van culturen in de wijk. Van Zuid-Amerikanen tot Pakistanen en van Indiërs tot Marokkanen, allemaal wonen ze vreedzaam naast elkaar. Deze bonte mix aan culturen is naast de vele muurschilderingen en het bruisende nachtleven een andere reden waarom de wijk is uitgeroepen tot ‘Coolest neighbourhood of the world’.”

Dat toerisme veelal een negatieve invloed heeft op de leefomgeving van buurtbewoners speelt niet alleen in de Madrileense wijk Lavapiés. Dat is maar één voorbeeld van een wijk die zijn identiteit verliest aan gentrificatie en de toeristische sector. Een financieel arme buurt, zoals Lavapiés, trekt met de duurdere etablissementen ontstaan door investeerders, meer kapitaalkrachtigen. Dit zijn zowel bewoners als toeristen. Met als gevolg dat oorspronkelijke inwoners noodgedwongen verhuizen en de ziel uit de wijk verdwijnt. Lavapiés verandert in Dramapiés.

.

.


Volgens Ko Koens, hoogleraar toerisme aan de Breda University of Applied Sciences, is een titel als ‘Coolest neighborhood of the world’ funest voor kleine wijken als Lavapiés. “De overheid kan de toename van toeristen moeilijk reguleren door de grote populariteit voor de wijk op (sociale) media. Media moeten zich afvragen of bewoners en lokale overheid überhaupt wel op zo’n lijstje willen staan.” Bewoners van Lavapiés wilden dit overduidelijk niet. En ze zijn daarin niet de enige. Nadat het Oostenrijkse dorpje Hallstatt online werd uitgeroepen tot ‘meest Instagramwaardige plek ter wereld’ wordt het overspoeld met toeristen. De burgemeester smeekt hen om weg te blijven. Dichterbij huis speelt dit fenomeen onder andere in Giethoorn, op de Kinderdijk en in Amsterdam.


Over de auteur

Linda van den Hoogen

Mijn doorzettingsvermogen en gedrevenheid vormen tot wie ik ben; Linda van den Hoogen, journalist in spé. Problemen ga ik niet uit de weg en ik sta open voor nieuwe ervaringen. Ik ga graag op pad en houd van aanpakken. De uitdrukking ‘niet lullen maar poetsen’ is mij daarom ook op het lijf geschreven. Ik ben allergisch voor half werk en gemakzucht. Mijn liefde voor Spanje heeft het woord ‘stress’ uit mijn woordenboek doen verdwijnen en heeft mij geleerd te leven, en vooral ook te genieten, in het moment.

Laat een antwoord achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *