Pandemieën zijn een broedplaats voor kunst

Pandemieën zijn een broedplaats voor kunst

Titiaan - De Heilige Maagd, de heilige Antonius en de heilige Rochus. 1508 (Museo del Prado, Madrid. Publiek Domein, via Wikipedia Commons)

Nederland doet aan sociale onthouding. ,,Verlaat alleen het huis als het noodzakelijk is’’, sprak minister president Rutte ons toe vanuit het torentje. Sociale onthouding, thuisquarantaine; dit zijn de situaties waar de meeste Nederlanders mee opgescheept zitten, en het begint ondertussen  wel te vervelen.

Gelukkig is quarantaine niet alleen een broedplaats voor verveeldheid, het is ook een stimulator voor creativiteit. Sommige artiesten zweren er zelfs bij: Tame Impala die zich in een boomhut opsloot aan de Australische kust of de band Kensington die zich voor hun laatste album volledig isoleerden in een blokhut in de bossen van Canada. Isolatie leidt dus ook tot creativiteit.

Door de geschiedenis van de mens heen is duidelijk dat wij regelmatig door pandemieën geteisterd zijn. Bekendste voorbeeld, de pest, is in vele vormen teruggekomen. ,,Pak bijvoorbeeld het boek Decamerone van Boccaccio, misschien wel één van de beste boeken in de Italiaanse literatuur,’’ vertelt Judith Noorman, docent kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. ,,De prachtige verhalen die hierin staan zijn bedacht om een groep mensen, die wegens de pest geïsoleerd zaten, te vermaken.’’ Schrijver Giovanni Boccaccio schreef dit boek rond  het jaar 1349 toen de pest woedde in Florence, waar hij woonde.

De pest kan echter nog veel verder terug in de tijd opgemerkt worden. De eerste keer dat het terugkomt in literatuur is rond 800 voor Christus in het dichtverhaal Ilias, beter bekend als de Trojaanse Oorlog. In het verhaal komt de pest van de god Apollo. Met pijl en boog schiet de god pest-pijlen op muilezels, honden en later ook op de Griekse soldaten. Dezelfde verklaring voor de pest kwam later in de Griekse mythe van Niobe terug waar wederom de god Apollo, ditmaal samen met de god Artemis, de kinderen van Niobe vermoordde met pestpijlen.

Abraham Bloemaert – Apollo en Diana bestraffen Niobe door haar kinderen te vermoorden (1591). Een beschildering door Nederlandse schilder Abraham Bloemaart over de mythe van Niobe. Rechtsboven zien we Apollo die zijn pestpijlen afschiet vanuit de wolken (Statens Museum for Kunst, Kopenhagen. Publiek domein via Wikipedia Commons)

In zijn boek, De Kunstenaar en de Dokter, onderzocht professor reumatologie aan de Katholieke Universieteit Leuven, Jan Dequeker, de kunstgeschiedenis op zoek naar ziektes die erin verborgen zaten. ,,Het probleem is vaak, als een kunstenaar werd ingehuurd om een portret te schilderen, dan zie je zelden ziektesymptomen. Algemenere schilderijen daarentegen laten veelal de realiteit zien, de schilder had dan geen intentie de realiteit te verdoezelen,’’ legt de professor uit.

Dequeker kwam regelmatig de builenpest tegen in de onderzochte schilderijen. Zo schrijft hij onder andere over Titiaan (Tiziano Gregoirio Vecello), één van de belangrijkste schilders van de renaissance. Toen in de zestiende eeuw de pest woedde in Venetië was hij leerling van Bellini en schilderde Titiaan het schilderij: De heilige Maagd, de heilige Antonius en de heilige Rochus. Die laatste, Rochus, was de patroonheilige van de zwarte dood. Hij verzorgde mensen met pest en werd zelf daardoor ook besmet, hij werd gered door een wonder. Op het schilderij is rechts Rochus afgebeeld. Niet heel bijzonder toch? Als je het van veel dichterbij bekijkt, zie je dat Titiaan op de rechterlies van Rochus een zwelling heeft geschilderd, een symptoom van de builenpest.

Titiaan – De Heilige Maagd, de heilige Antonius en de heilige Rochus. 1508 (Museo del Prado, Madrid. Publiek Domein, via Wikipedia Commons)

De pest bleef door de Europese landen circuleren, en politieke leiders waren van mening dat ‘de zwarte dood’ niet al te zeer gevreesd moest worden. Op het schilderij Bonaparte bij de pestlijders van Jaffa van Antione Jean Gros, is Frans leider Napoleon Bonaparte afgebeeld terwijl hij een zwerende okselbuil van een soldaat aanraakt. ,,Dit schilderij was politiek bedoeld’’ schrijft Dequeker ,,Napoleon werd bekritiseerd dat er te veel soldaten aan de pest stierven. Met dit schilderij wilde hij de bevolking vertellen dat de builenpest niet zo besmettelijk was.’’

De pest is niet de enige pandemie die in de kunstgeschiedenis voorkomt. Iets meer dan honderd jaar terug brak de Spaanse Griep uit in Europa. De schattingen lopen uiteen, de griep eiste ergens tussen de twintig tot honderd miljoen levens. Eén van deze miljoenen overledenen is de Oostenrijkse schilder Egon Schiele. De schilder die vooral bekendstond om zelfportretten was in 1918 aan het werk aan met zijn schilderij De Familie, een zelfportret samen met zijn zwangere vrouw en zoontje. Echter heeft Schiele dit schilderij nooit af kunnen maken omdat zijn vrouw en hijzelf in oktober van dat jaar overleden aan de Spaanse griep.

Schieles Mentor, Gustav Klimt, overleed eerder al aan dezelfde ziekte. Schiele had nog met potlood een schets van Klimt gemaakt vlak voor zijn overlijden. Ditzelfde deed de schilder op het sterfbed van zijn vrouw, Edith Schiele. Haar ogen zijn nog maar gedeeltelijk open, en de vermoeidheid is zichtbaar op het gezicht van Edith. Drie dagen later kwam Egon Schiele zelf ook te overlijden aan de Spaanse griep.

Egon Schiele – Schets Edith Schiele Stervend 28 oktober 1918. (Publiek domein via Wikipedia Commons)

Over de auteur

Laat een antwoord achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *