{"id":16420,"date":"2025-01-23T16:50:24","date_gmt":"2025-01-23T15:50:24","guid":{"rendered":"https:\/\/svjmedia.nl\/specialisaties\/?p=16420"},"modified":"2025-01-27T06:37:47","modified_gmt":"2025-01-27T05:37:47","slug":"roofkunst-in-nederland-nog-altijd-een-prominent-koloniaal-litteken","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/svjmedia.nl\/specialisaties\/16420\/roofkunst-in-nederland-nog-altijd-een-prominent-koloniaal-litteken\/","title":{"rendered":"Roofkunst in Nederland nog altijd een prominent koloniaal litteken"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Het kanon van Kandy uit de collectie van het Rijksmuseum (foto: Jos van Beurden)<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Nog altijd wordt de term \u2018roofkunst\u2019 dikwijls geassocieerd met naziroofkunst uit de Tweede Wereldoorlog. Het bezit van roofkunst door de Nederlandse staat en kunstverzamelaars strekt zich echter over een veel langere periode dan slechts de afgelopen eeuw. Nog altijd is Nederland in het bezit van kunstschatten en objecten die tussen de 17e<\/sup> en 20e<\/sup> eeuw zijn meegenomen uit de voormalige kolonies, onvrijwillig zijn verhandeld of anderzijds van deze gemeenschappen zijn ontvreemd. Hoe wordt er vandaag de dag met dit gecompliceerde vraagstuk om gegaan in de wereld van musea en kunst? Wordt er hard genoeg getrokken aan het verrichten van herkomstonderzoeken? Hoe belangrijk is restitutie voor het behouden en versterken van internationale relaties? In dit verhaal duiken we in de achtergrond van roofkunst op Nederlandse bodem, en de cruciale rol van restitutie in het herstel van wandaden uit de koloniale periode.<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Roofkunst in de context van kolonialisme
<\/strong>Een begrijpelijke vraag die vaak gesteld wordt bij het horen van de term \u2018roofkunst\u2019, is wat dat beladen woord nou eigenlijk inhoudt. Ten eerste moet het begrip niet worden verward met de term \u2018kunstroof\u2019, zoals recentelijk is voorgekomen bij onder andere werken van Banksy en Warhol, hoewel het in zekere zin een voorval is van roofkunst in de moderne tijd. Daarnaast is er de associatie met naziroofkunst. Deze komt in de kern overeen met de definitie van koloniale roofkunst: kunstwerken en culturele eigendommen die door de bezetter v\u00f3\u00f3r en tijdens de periode van bezetting op systematische wijze werden gestolen of afgeperst van volkeren, gemeenschappen en verzamelaars in de bezette gebieden.<\/p>\n\n\n\n

Toch is er een belangrijk verschil in zowel de toedracht als de nasleep van deze gebeurtenissen. Na de vijf jaar durende bezetting van de Duitsers wordt er door de geallieerden gelijk gewerkt aan het lokaliseren en terughalen van gestolen kunst en eigendommen. In Oostenrijk en Duitsland worden door zogenaamde Monuments Men (officieel de MFAA)<\/a><\/em> opslagdepots opgericht, waar grote hoeveelheden kunst worden teruggevonden en cultureel erfgoed zou worden gered van vernieling. Hierop volgden verscheidene andere organisaties die zich inzetten voor het terughalen van ontvreemde objecten, zoals de Stichting Nederlands Kunstbezit (SNK) en Bureau Herkomst Gezocht. Een groot goed, want het gaf de mensen die zo genadeloos vervolgd, beroofd ontmenselijkt waren de kans om zich weer te verbinden met wie zij waren voor de oorlog.

Met het einde van de Tweede Wereldoorlog en de Japanse capitulatie komt ook het offici\u00eble einde aan de Nederlandse kolonisatie van voormalig Nederlands-Indi\u00eb, wat wij vandaag de dag kennen als Indonesi\u00eb. De voormalige kolonies in Zuid-Azi\u00eb eisen na eeuwenlange bezetting hun onafhankelijkheid en komen daarbij eerst nog oog in oog te staan met de koppige Nederlandse staat. Verslagen keren de Nederlandse troepen terug en gedurende de daaropvolgende decennia zouden de onderlinge gemoederen in teken staan van een gebrek aan erkenning vanuit de Nederlandse staat. Misstappen uit het verleden veranderen langzaam in een taboe, en de moeite om eeuwen aan geroofde kunstschatten te lokaliseren en retourneren, zou nog lange tijd uitblijven.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Imperialistisch Europa <\/strong>
De omstreden onafhankelijkheid van Nederlands-Indi\u00eb in 1949 markeerde echter niet het offici\u00eble einde<\/a> van de koloniale periode van Europa. Pas in 1975 zou Suriname haar offici\u00eble onafhankelijkheid van het Nederlandse Koninkrijk toegekend krijgen, en in 2010 wordt de status van Suriname als Nederlandse antille opgeheven. De laatste kolonie van Groot-Brittani\u00eb, Hong-Kong, werd pas in 1997 teruggegeven aan China en wat we nu kennen als de Democratische Republiek Congo werd pas in 1960 onafhankelijk van Belgi\u00eb. Er zijn dus tientallen landen, eilanden en staten die minder dan een eeuw onafhankelijk zijn van hun voormalige bezetter. De bekende negatieve effecten<\/a> van kolonisatie zijn onder andere milieudegradatie, de verspreiding van ziekten, economische instabiliteit, etnische rivaliteit en schendingen van de mensenrechten. Volgens de Rijksoverheid <\/a>kan deze instabiliteit er op zijn beurt toe leiden dat gekoloniseerde landen en volkeren meer moeite ervaren met het ontwikkelen van een sterke culturele identiteit en het beschermen hiervan in nationale musea.<\/p>\n\n\n\n

Mediaslider: het koloniale imperium van Europa door de jaren heen (bron: Vox<\/a>)<\/em><\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>
\"\"<\/figure><\/div>
\"\"<\/figure><\/div>
\"\"<\/figure><\/div><\/div><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Deze nuance is belangrijk om aan te duiden hoe er door de regeringen van landen zoals Nederland, Frankrijk en Belgi\u00eb wordt omgegaan met pijnlijke historische gebeurtenissen, vooral als deze landen daarbij zowel in de rol van de bezetter als de bezette partij hebben gezeten. Het lijkt makkelijker om samen te werken wanneer er een groot verlies is geleden, en moet worden ingezet op een gezamenlijke strijd en wederopbouw. Het is velen malen moeilijker om de handen ineen te slaan om historisch onrecht te erkennen en recht te zetten. Terwijl Europa herbouwt, ervaren veel voormalige kolonies de pijnlijke nasleep van een gestolen identiteit.<\/p>\n\n\n\n

Deze historische gedragingen van Europa duiden allemaal op het onbetwistbare bestaan van imperialisme<\/a>: Het streven van een staat naar sterke uitbreiding van zijn grondgebied in andere delen van de wereld, voornamelijk doormiddel van verovering, om daarmee de eigen invloed te vergroten. Het is inmiddels decennia geleden en deze periode wordt steeds vaker gezien als een donkere bladzijde. De benaming ‘Gouden Eeuw’ lijkt steeds meer pass\u00e9, maar schijn bedriegt soms: in Nederland wordt er nog vaak door een roze bril gekeken naar onze koloniale periode. Dat blijkt uit een enqu\u00eate van YouGov.uk<\/a>, een erkend Brits onderzoeks- en pollingplatform. Zij vroegen inwoners uit acht verschillende Europese landen, waaronder Nederland en Groot-Brittani\u00eb, naar hun mening over het voormalig imperium van hun moederland. In de onderstaande grafiek zijn de reacties uit de enqu\u00eate van Groot-Brittani\u00eb, de grootste koloniale bezetter, vergeleken met reacties vanuit Nederland.<\/p>\n\n\n\n