{"id":711,"date":"2026-10-02T09:08:11","date_gmt":"2026-10-02T07:08:11","guid":{"rendered":"https:\/\/svjmedia.nl\/spotlight\/?p=711"},"modified":"2026-10-02T09:08:11","modified_gmt":"2026-10-02T07:08:11","slug":"factcheck-hadden-duizenden-veroordeelde-nu-vast-moeten-zitten","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/svjmedia.nl\/spotlight\/711\/factcheck-hadden-duizenden-veroordeelde-nu-vast-moeten-zitten\/","title":{"rendered":"Factcheck: hadden duizenden veroordeelde nu vast moeten zitten?"},"content":{"rendered":"
Bij <\/strong>WNL<\/strong><\/a> zei staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Claudia van Bruggen dat er \u201cduizenden mensen die eigenlijk gewoon veroordeeld zijn, nu niet vastzitten\u201d. Volgens recente cijfers wachten 2.648 veroordeelden op een plek in de gevangenis. Maar betekent dit ook dat al deze veroordeelden op dit moment eigenlijk in de gevangenis hadden moeten zitten? En klopt het beeld dat zij door het huidige cellentekort nog vrij rondlopen?<\/strong><\/p>\n Hoeveel veroordeelde wachten op een gevangenis plek?<\/strong><\/p>\n Uit cijfers van de Dienst Justiti\u00eble Inrichtingen (DJI)<\/a> blijkt dat in de week van 6 april 2026 2.788 volwassen mannelijke zelfmelders nog wachtten op het uitvoeren van hun gevangenisstraf. Daarmee lijkt het eerste deel van de uitspraak van Van Bruggen te kloppen: het gaat inderdaad om duizenden mensen. Maar dat betekent nog niet automatisch dat al deze mensen op dit moment in een cel hadden moeten zitten.<\/p>\n Inmiddels is dit aantal verder gedaald. Woordvoerder Anne Jochems van het ministerie van Justitie en Veiligheid laat in een reactie op deze factcheck weten dat er momenteel 2.648 zelfmelders zijn.<\/p>\n Wie zijn deze veroordeelde mensen?<\/strong><\/p>\n Het gaat om zogenoemde zelfmelders. Dat zijn veroordeelden die niet direct worden vastgezet, maar eerst naar huis mogen en later een oproep krijgen om zichzelf bij een gevangenis te melden. DJI legt uit<\/a> dat het CJIB, in opdracht van het Openbaar Ministerie, bepaalt of iemand zichzelf mag melden. Vervolgens stuurt DJI een oproep waarin staat wanneer en bij welke gevangenis de veroordeelde zich moet melden.<\/p>\n Volgens Joep Lindeman, hoogleraar strafprocesrecht aan de Universiteit Utrecht, is daarbij een belangrijk onderscheid dat een gevangenisstraf niet direct na een veroordeling hoeft te worden uitgevoerd. Een uitspraak moet eerst onherroepelijk zijn. Als iemand door de rechtbank wordt veroordeeld en niet in hoger beroep gaat, gebeurt dat volgens Lindeman doorgaans na twee weken. Daarna kan de gevangenisstraf uitgevoerd worden. Bij zelfmelders kan het betekenen dat je lang moet wachten totdat je de straf uit kan gaan zitten. Maar volgens Lindeman staat nergens in de wet een algemene termijn waarbinnen een gevangenisstraf na het onherroepelijk worden van het vonnis moet beginnen.<\/p>\n De wachtlijst is de afgelopen jaren wel flink gegroeid. Het ministerie van Justitie en Veiligheid zei dat er voor de oproepstop van 6 december 2023 ongeveer 1.400 zelfmelders in de voorraad stonden. In maart 2024 waren dit er ongeveer 2.400. Op 1 mei 2025 was het aantal verder opgelopen tot 4.360 mannelijke zelfmelders, terwijl volgens het ministerie van Justitie en Veiligheid<\/a> een normale voorraad rond de 1.100 zelfmelders ligt. In de week van 6 april 2026 waren dat er 2.788. Volgens de meest recente cijfers die het ministerie zijn er momenteel nog 2.648 zelfmelders.<\/p>\n Waarom zitten ze niet vast?<\/strong><\/p>\n De belangrijkste oorzaak van de grote wachtlijst is het capaciteitstekort in de gevangenissen. Dit wordt dan ook door Claudia van Bruggen \u2018code gitzwart\u2019 genoemd, \u2018we zien dat er gewoon niet genoeg plekken in de gevangenissen zijn.\u2019 Vanwege het tekort aan beschikbare plekken besloot DJI eind 2023 tijdelijk geen nieuwe zelfmelders op te roepen. Daarnaast kampt DJI met een tekort aan personeel. In maart 2026 ging het volgens het ministerie van Justitie en Veiligheid<\/a> om een tekort van ongeveer 460 plekken voor mannelijke gedetineerden en ongeveer 1.000 aan personeel. Zelfmelders worden inmiddels weer opgeroepen, waardoor de wachtlijst afneemt. Toch wachten nog altijd duizenden veroordeelden tot zij hun gevangenisstraf kunnen uitzitten.<\/p>\n Volgens Lindeman betekent dit niet dat iedere veroordeelde normaal gesproken direct na de uitspraak een cel in zou gaan. Er moet eerst worden bepaald waar iemand zijn straf kan uitzitten en er moet daadwerkelijk een geschikte cel beschikbaar zijn. \u201cNiet iedereen kan overal terecht\u201d, legt Lindeman uit. Een veroordeelde die als zelfmelder wordt aangemerkt, komt daardoor als het ware in een rij terecht van mensen van wie de gevangenisstraf nog moet worden uitgevoerd.<\/p>\n Dat ligt anders bij verdachten die al in voorlopige hechtenis zitten. Bij ernstigere strafbare feiten kan iemand bijvoorbeeld vanwege vluchtgevaar, recidivegevaar of andere wettelijke gronden al voor de veroordeling vastzitten. Als de rechter vervolgens bepaalt dat die persoon vast moet blijven zitten, blijft diegene vastzitten. Volgens Lindeman hebben deze mensen in de praktijk voorrang op zelfmelders bij het gebruik van de beschikbare cellen.<\/p>\n In het actieplan Ruimte voor recht, dat het ministerie op 26 juni presenteerde, staat dat het capaciteitstekort al sinds eind 2023 speelt. Volgens het ministerie kunnen bovendien niet alle beschikbare cellen worden gebruikt vanwege het personeelstekort. De verwachting is dat het tekort zonder aanvullende maatregelen langdurig blijft bestaan.<\/p>\n Niet alleen zelfmelders<\/strong><\/p>\n De groep mensen van wie een straf nog moet worden uitgevoerd, bestaat niet alleen uit zelfmelders. In het actieplan Ruimte voor recht, dat staatssecretaris Van Bruggen op 26 juni presenteerde, staat dat door het beperkt oproepen van zelfmelders en de zogenoemde arrestantenmaatregel een voorraad van ongeveer 6.300 personen is ontstaan. Samen vertegenwoordigen zij ongeveer 850 detentiejaren. Volgens het ministerie gaat het om personen die hun straf \u201cdirect zouden moeten ondergaan\u201d.<\/p>\n Onder die 6.300 vallen naast zelfmelders ook zogenoemde kansrijke arrestanten. DJI-arrestanten zijn mensen die eerder een straf, boete of maatregel opgelegd hebben gekregen en zich daaraan hebben onttrokken. Met de kansrijke voorraad wordt het deel van de werkvoorraad bedoeld dat volgens de politie kansrijk is om te worden opgespoord en aangehouden.<\/p>\n Dit aantal van 6.300 is dus niet hetzelfde als het huidige aantal van 2.648 zelfmelders. Het actieplan gaat om een bredere groep en werd bovendien al op 26 juni gepubliceerd. Wel is het cijfer relevant voor de uitspraak van Van Bruggen, omdat het ministerie in het actieplan zelf schrijft dat deze mensen hun straf direct zouden moeten ondergaan.<\/p>\n Gevangenen gaan ook weer eerder naar huis<\/strong><\/p>\n Er is ook een groep mensen die vanwege het capaciteitstekort eerder worden heengezonden. Deze mensen zitten dus al in de gevangenis, maar mogen een deel van de laatste dagen van de straf buiten de gevangenis doorbrengen. Het is dan gebeurd niet zomaar, ze kunnen dan wel met bijvoorbeeld een enkelband of via een beperkt beveiligde afdeling gecontroleerd worden, maar gebeurd niet altijd.<\/p>\n Sinds 2024 wordt deze maatregel gebruikt om bij een tekort aan cellen sneller plekken vrij te maken. In eerste instantie ging het om maximaal drie dagen. Uit Kamervragen blijkt<\/a> dat de maatregel tussen maart en juli 2024 ongeveer 430 keer werd toegepast. Inmiddels kan een gedetineerde indien nodig maximaal veertien dagen eerder worden heengezonden. De daadwerkelijke duur wordt per situatie bepaald en moet zo kort mogelijk zijn. Dat schrijft het ministerie van Justitie en Veiligheid in een Kamerbrief.<\/a><\/p>\n Niet iedere gevangene komt hiervoor in aanmerking. Het gaat om gedetineerden met een gevangenisstraf van minimaal acht dagen en maximaal \u00e9\u00e9n jaar. Mensen die zijn veroordeeld voor ernstige gewelds- of zedenmisdrijven zijn hiervan uitgesloten. Ook onder anderen gedetineerden in de EBI, Terroristenafdeling en het Penitentiair Psychiatrisch Centrum komen niet in aanmerking.<\/p>\n Lindeman legt uit dat het eerder heenzenden een van de manieren is waarop wordt geprobeerd ruimte vrij te maken. \u201cDe minister kan dan inderdaad zeggen: we gaan mensen iets eerder naar huis sturen, zodat we wat sneller mensen die nog aan het wachten zijn naar binnen kunnen laten.\u201d Volgens hem speelt daarbij niet alleen het belang dat straffen worden uitgevoerd, maar ook het belang van de veroordeelde. Lang moeten wachten voordat een gevangenisstraf begint, kan voor een veroordeelde namelijk eveneens ingrijpend zijn.<\/p>\n Uit navraag bij het ministerie blijkt dat inmiddels 3.149 gedetineerden vervroegd zijn heengezonden. Woordvoerder Anne Jochems noemt dit, samen met de 2.648 zelfmelders, als huidige cijfers van de noodmaatregelen die vanwege het capaciteitstekort worden toegepast. Het actieplan bevestigt dat DJI gedetineerden indien noodzakelijk en onder voorwaarden maximaal veertien dagen eerder kan heenzenden.<\/p>\n Uit de reactie van het ministerie wordt alleen niet duidelijk of de 3.149 uitsluitend betrekking heeft op 2026 of het totale aantal is sinds de maatregel wordt toegepast. Dat cijfer kan daarom niet zonder verdere toelichting als het totaal over 2026 worden gepresenteerd.<\/p>\n