“We hebben het best bureaucratisch aangepakt. Op maandag om 16:50 precies brachten we onze brief naar de rechtbank. We wisten dat de brief om die tijd niet meer zou worden opengemaakt, hierdoor kwam deze op de stapel brieven te liggen voor de volgende dag die dan om 9:00 pas aan bod komt. Dit is onderdeel van het route die we moeten nemen door de nieuwe wetgeving. In de brief, die geadresseerd was aan de rechtbank, de gemeente en de eigenaar van het pand, lazen ze de volgende ochtend dat wij het pand aan de Oudegracht in herbezit hadden genomen. Zelf belden we ook de politie om 9 uur precies. Zij kwamen eerst met een auto waarna al snel een tweede, derde en zelfs een vierde politiewagen volgde. De politie was redelijk open naar ons toe, toen we eenmaal aantoonden dat we hier al 72 uur zaten, gingen ze weer weg. Sindsdien zitten we hier met huisvrede, dit betekent dat de politie en de eigenaar niet zomaar naar binnen mogen. Als ze dit wel zouden doen, dan zijn ze in strijd met de wet,” vertelt Draak, kraker van het pand aan de Oudegracht.
De wet kraken en leegstand heeft het voor krakers moeilijker gemaakt, terwijl het kraken ook voor oplossingen kan zorgen. Zal de krakerswet het kraken de kop indrukken? “Het kraken heeft voor heel veel goede dingen gezorgd. Tivoli is bijvoorbeeld ook ooit als kraakpand begonnen,” zegt Pepijn Zwanenberg, gemeenteraadslid voor GroenLinks die zich onder anderen bezighoudt met wonen en woongroepen. Veel nu monumentale oude panden zijn behouden door het kraken, vooral in de ‘gouden jaren van het kraken’ toen de stad ruimte moest maken voor de auto. Tivoli zou in 1979 worden afgebroken, krakers staken hier destijds een stokje voor en maakten er een podium van voor de punkbeweging. Krakers zijn een mogelijke oplossing voor de leegstand van panden in de huidige woningnood, ook zorgt het kraken in sommige gevallen voor een verbinding in de buurt. “Wij zorgen ervoor dat er veel laagdrempelige culturele dingen te doen zijn in de stad, zo organiseren we filmavonden, jamsessies, kunst expo’s en een naaiatelier,” vertelt Jos, kraker van het pand aan de Burgemeester Reigerstraat. Bij deze activiteiten is iedereen welkom en ze worden aangekondigd op hun Instragram-account; pluk-utrecht (verwijzend naar de kraker in het boekje van Annie M.G. Schmidt, Pluk van de Petteflet). “Wij hoeven hiermee geen winst te maken, dan houden we het toegankelijk voor de hele buurt,” aldus Jos.
Jos bij het raam in de kamer waar filmavonden worden georganiseerd. Beeld: Vester Schippers.
Wetgeving
Sinds de invoering van de wet kraken en leegstand in 2010, is de landelijke regel geworden dat krakers pas rechten krijgen wanneer zij langer dan 24 uur in een pand zitten. Op verschillende manieren kunnen zij dat aantonen, dit kan door middel van een brief, foto’s op sociale media of pontificaal voor het pand staan om mogelijke uitzetting te voorkomen. De laatste wetswijziging van 1 juli 2022 heeft de 24 uur regel plaatsgemaakt voor een 72 uurregeling. Voor die tijd is het makkelijk voor politie, gemeente en het openbaar ministerie om in actie te komen en de krakers zonder pardon weer op straat te zetten. Hierom moeten krakers creatief worden om rechten te krijgen (zoals de krakers aan de Oudegracht dit deden).
“we proberen het beleid milder te houden dan het landelijk beleid”
Ook straffen voor het kraken van een pand zijn aangescherpt. De hoogste straf die hierop staat is 1 jaar gevangenisstraf. In Utrecht is deze wet ook van kracht, alleen wel in een iets mildere vorm. “Voor zover we daar overgaan proberen we het beleid milder te houden dan het landelijk beleid” zegt Zwanenberg. Wanneer je de landelijke wet kraken en leegstand naast die van Utrecht legt, is te zien dat ze veel overeenstemmen. Tevens is het handhaven van de wet in Utrecht milder, zo wordt omschreven in de wet dat ze alleen bij sommige situaties zullen ingrijpen. “Het Openbaar Ministerie als bevoegd gezag gaat over kraaksituaties, de gemeente komt alleen in beeld als op enig moment sprake is van ontruiming met een risico op openbare ordeverstoringen. Zulke gevallen doen zich in Utrecht zelden voor. Veelal lukt het om in overleg met de krakers tot een passende oplossing te komen voordat er een feitelijke ontruiming plaatsvindt.” Zo staat vermeld in de werkwijze bij kraaksituaties van de gemeente Utrecht.
Kraakpand Burgemeester Reigerstraat. Beeld: Vester Schippers.
Leegstand
Krakers zelf blijven ondanks deze wetgeving doorgaan. Kraker Draak verteld dat hij maar niet aan een kamer kon komen in Utrecht en dat dit de reden was voor hem om te gaan kraken. “Ook vind ik het achterlijk dat er zo veel panden leegstaan,” aldus Draak. Jos, kraker van het pand aan de Burgemeester Reigerstraat schaart zich hierachter. “Het zijn gewoon de eigenaren die hun eigendomsrecht verspillen door zolang niks te doen met een basisbehoefte.” Het pand aan de Burgemeester Reigerstraat staat al lang leeg “Sommige mensen zeggen dat het al 10 jaar leeg staat, andere 13 jaar.” Het pand is meerdere keren gekraakt en ontruimd. “Telkens weer moest de politie de boel ontruimen. De politie doet dan al het werk en de eigenaar blijft al die tijd maar niks doen met het gebouw. Dus ik kan me voorstellend dat de gemeente denk: het is goed met jou als jij niet wilt dat je pand gekraakt wordt, dan moet je er is mee doen,” zegt Jos. Zwanenberg vindt het ook absurd dat het pand al zolang leeg kon staan. “We willen leegstand ook gaan beboeten, dit kan met de leegstandsvoordering die we nu hebben. De kraak was een paar keer niet gelukt dus ik zij in de raad: we moeten die eigenaar als eerste gaan beboeten.” De leegstandsboete is eenmalig 9.000 euro voor huiseigenaren die meer dan twee panden bezitten, “dit klinkt als veel geld voor ons, maar voor iemand die zoveel panden heeft, en het kan laten leegstaan, is dit een klein bedrag. Nu is het gekraakt dus is dit probleem opgelost wat mij betreft” zegt Zwanenberg.
Wat is de huidige leegstand in Utrecht? Momenteel staat iets meer dan 2% van de woningen in Utrecht leeg, zo bevestigt het CBS op 1 januari 2024. Van 2015 tot 2023 was de leegstand van panden ook al contant op 2%, tijdens de coronajaren was dit zelf gestegen naar 3%. De ergernis bij de krakers is hieruit ook te verklaren. Het zijn vooral studenten en starters die geen woning kunnen vinden, precies de leeftijdsgroep waar de meeste krakers onder vallen.
Draak op het balkon. Beeld: Vester Schippers.
De huidige staat van de krakers
“Het gaat goed met de kraakscene in Utrecht, er zijn veel krakers actief,” zegt Jos. Hij denkt zelf dat de kraakscene in Utrecht de afgelopen jaren wat groter geworden is, zo zijn er momenteel 4 panden gekraakt in de binnenstad. Het blijft lastig in te schatten wat de huidige staat van de krakers is. “Er wordt nooit iets vastgelegd want ze willen dat sommige dingen geheim blijven,” zegt Zwanenberg. In de jaren 90 en daarvoor was de kraakbeweging in Utrecht veel meer georganiseerd en ook zichtbaarder. ACU speelde daarin een belangrijke rol, momenteel weten de krakers zelf ook niet precies wat de invulling is van ACU. “Ik weet niet heel goed hoe het daar werkt of wat daar gaande is. Ongetwijfeld licht het daar ingewikkeld,” verteld Jos al lachend. Draak zegt ook dat zij niet direct geholpen werden door ACU. Toch is volgens hem ACU nog best actief. “Zij doen veel achter de schermen, in het kantoortje boven de ACU”. Helaas was ACU zelf niet bepaald spraakzaam, waardoor het niet helemaal duidelijk is wat zij momenteel betekenen voor de krakers. Dit past wel bij de krakers, het blijft allemaal een beetje mysterieus.
De toekomst
De toekomst van de krakers lijkt door het aanscherpen van deze wet onzeker, toch denkt Zwanenberg dat het kraken gewoon blijft bestaan. “Je kunt het criminaliseren wat je wilt, maar het blijft toch terugkomen,” aldus Zwanenberg. Zolang er panden leeg blijven staan, en er eigenaren zijn die er niks mee doen, blijven krakers zeker een rol spelen denkt ook Jos. “Het interessante eraan is dat je wel iets nodig hebt om te kraken, want stel dat alle panden in gebruik zijn, ja dan is er ook geen rol meer weggelegd voor de krakers”.
Verantwoording
De krakers in dit stuk, Draak en Jos, worden onder pseudoniemen genoemd. Dit is op hun verzoek voor de veiligheid en privacy van de krakers. De daadwerkelijke namen zijn bij de redactie bekend.
Het CBS doet jaarlijks onderzoek naar de leegstand in Nederland. In dit artikel wordt alleen de leegstand van woningen aangehaald van de afgelopen 9 jaar, panden met andere doeleinden worden niet meegerekend. De cijfers zijn afgerond naar een heel getal. De data kunt u terugvinden bij de volgende bronnen:https://dashboards.cbs.nl/v5/landelijke_monitor_leegstand/
https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/18/voorlopige-leegstandscijfers-van-vastgoed-1-januari-2024