Exotische muggen vinden door klimaatverandering steeds meer voet aan de grond in Nederland. Voor het eerst zijn ziektegevallen gemeld die terug te leiden zijn tot deze invasieve insecten. Hoe zorgelijk is dat en wat kan je ertegen doen.
Bij de ingang van het RIVM in Bilthoven daalt dr. ir. Chantal Reusken de trap af. “Het RIVM gaat binnenkort verhuizen, en dat is hard nodig, want er is hier nauwelijks werkruimte,” merkt ze op. Reusken, een hartelijke vrouw, is tot haar eigen verbazing betrokken bij meer dan 362 wetenschappelijke publicaties. Muggen behoren tot haar expertisegebied; zo leidt ze het onderzoek binnen het Europese referentielaboratorium, opgezet door het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC). “Niet te verwarren met AC/DC”, voegt ze met een lach toe. Dit laboratorium richt zich op overdraagbare infectieziekten en het ontwikkelen van programma’s voor Europa om adequaat te regeren op mogelijke uitbraken.
CV dr. ir. Chantal Reusken
-1987-1997 MSc, en Ph.D. Virology, Wageningen University & Stony Brook University & University Leiden.
-1998-2005 Post doctoral researcher, Leiden University Medical Center
-2005-2014 Project leader Viral Zoonoses, Head department rare and emerging viral infections and response. RIVM
-2014-2020 Assoc. Professor public health virology, Erasmus MC
-2015-heden Editor, Virology
-2016-heden Coordinator, EVD-LabNet
-2018-heden Member editorial board Eurosurveillance, ECDC
-2018-heden Principal Expert Virolog, RIVM
-2021-heden Chair WHO CC on Lab Preparedness and response for high threat pathogens and Bio risk, WHO
-2024-heden Board member Virology, KNVM
-2025-heden Coördinator European Union reference laboratory for Public Health for Vectorborne viruses
Hoe groot acht u de kans dat de volgende pandemie wordt veroorzaakt door muggen-overdraagbare infecties?
“Daar is veel discussie over wat nou precies een pandemie is. Er zijn mensen die zeggen als het over meerdere continenten gaat, dat het dan een pandemie is. Maar als je het hebt over een pandemie zoals de coronapandemie, dat zijn luchtweg virussen die heel makkelijk verspreiden, zoiets groots gaan we niet krijgen met dit soort virussen omdat er nog een hele hoop ecologische voorwaarden zijn voordat je overdracht kan krijgen. Niet iedere mug kan ieder virus overdragen, dat zijn specifieke combinaties. Bijvoorbeeld de gelekoortsmug kan hier niet overwinteren. Dit betekent eigenlijk dat je in gematigd klimaat en koud klimaat geen verspreiding van bijvoorbeeld het dengue virus (knokkelkoorts) kunt krijgen omdat de mug niet voorkomt. De mug die een bepaald virus kan overbrengen moet ook aanwezig zijn voor de verspreiding van het virus. En dan nog is het niet zeker. Je moet je voorstellen dat een virus door de mug wordt opgenomen uit je bloedbaan als je geïnfecteerd bent -het is ook maar een korte periode dat het virus in je bloed zit- dan neemt zo’n mug een bloedmaaltijd en komt het virus in de maag van de mug terecht. Heel veel virussen overleven dit niet, die vallen uit elkaar en dan blijft het daarbij. Het virus moet in staat zijn om zich te vermeerderen in de mug en allerlei barrières te slechte om in de speekselklier van de mug te komen. Als de mug vervolgens voor een nieuwe bloedmaaltijd bij iemand anders komt, en het virus zit in de speekselklier van de mug, dan gaat het virus mee naar buiten en wordt iemand geïnfecteerd.”
Klinkt als een lange weg.
Reusken lacht, “ja. Al die processen in de mug duren tien tot veertien dagen voordat het dan in de speekselklieren zit. Dit gaat ook sneller naarmate de buitentemperatuur hoger is. De muggen zijn koudbloedig, dus je kan je voorstellen wanneer het buiten koud is, zoals nu, er geen dengue overdracht mogelijk is omdat er weinig gebeurt in de muggen. Er zitten dus een hele hoop ecologische restricties op of het wel of niet gebeurt, waardoor het nooit zo groot zal worden als een griep of het coronavirus, die heel makkelijk van mens naar mens gaat.”
Hoe komt de ziekte als dengue dan toch in Nederland?
“Dengue wordt al eeuwen geímporteerd naar Europa. Je kan je voorstellen dat als iemand terugkomt van een reis met een denguevirus in zijn bloed, en er is een mug aanwezig die dat virus zou kunnen overdragen, en deze mug bevindt zich net in je woonkamer en pikt dat virus op, dat het zich dan ook verder kan verspreid. Maar dan moeten wel alle puzzelstukjes op de goede plek vallen wil dat gebeuren.”
Het is dus heel erg pech als dat gebeurt?
“Ja, het gaat om kansen. Het kan dus heel groot worden, maar vaak in bepaalde delen van de wereld – zoals het zuidelijk of noordelijk halfrond – en dat hangt voornamelijk af van temperatuur, maar ook neerslag. Met de klimaatverandering wordt neerslag een belangrijke factor. Als het te droog is, heb je minder muggen, en als het natter wordt, kun je meer muggen krijgen.”
Komen er nu ook meer exotische muggen in Nederland voor?
“Ja, de tijgermug is niet in Nederland gevestigd, maar hij wordt de afgelopen decennia ieder jaar gevonden in Nederland. Dat komt door import. Zowel de gelekoortsmug als de tijgermug zijn invasieve muggensoorten, omdat ze heel makkelijk over de wereld verspreiden, en dat doen ze via hun eitjes. Ze leggen eitjes en als die in contact komen met water, komen de eitjes uit.”
Tijgermug in steeds meer gemeente aangetroffen.
Aantal gemeenten waar de Tijgermug (volwassen mug, larf, pop of eitje) zijn aangetroffen, per jaar.
Bron: NVWA.
Ze hoeven de eitjes niet eens in het water te leggen?
“Nee, en wat er dus gebeurt, is dat vooral de wereldwijde handel in tweedehands banden -vliegtuig, auto en tractor banden- heeft gezorgd voor het verslepen van die mug. Hij komt oorspronkelijk uit Zuidoost-Azië, maar hij is nu ook gevestigd in Noord-Amerika en Europa. De mug legt de eitjes in de randen van die banden en dan worden die hier bij een handelaar neergelegd. Door regen komt er water in de binnenring van de band te staan, en komen de eitjes in contact met het water en kunnen ze zich ontwikkelen.”
Is dat zorgelijk?
“Het is een ontzettend nare mug in de zin dat hij overlast geeft en heel agressief is. Je wordt overdag gewoon belaagd door de mug. Maar verspreiding van bijvoorbeeld het denguevirus –we hebben geen denguevirus in Nederland– hangt van heel veel factoren af. Als hij zich al vestigt, dan is dat in het begin altijd al een heel beperkt gebied in Nederland. Daarnaast moet hij in contact komen met een reiziger uit een gebied waar dengue heerst die het virus met zich meedraagt. Die persoon zou zich dan in de buurt van die mug moeten bevinden. De periode dat mensen dengue in het bloed hebben, is maar van korte duur. De mug moet dan net toevallig die persoon prikken, en de temperaturen moeten ook net goed zijn zodat het virus kan vermenigvuldigen in de mug. En als je dan een mug hebt die het virus in zijn speekselklieren heeft, wat is dan de kans dat hij een nieuwe persoon ontmoet om het virus over te geven? Of is die daarvoor al doodgemept? Ze leven immers ook niet zo lang.Het zijn echt gewoon kansberekeningen.”
Wat kunnen mensen doen ter preventie dat de mug settelt?
“De branche van bandenhandelaren is daar heel druk mee. De banden liggen niet meer buiten, open en bloot, maar onder een afdak of er ligt een zeil over. Mensen kunnen hun caravan controleren op muggen als ze uit Zuid-Frankrijk weer terugkeren. Maar wat ook geldt voor het Westnijlvirusmuggen: zorg dat er geen stilstaand water in je tuin is. En het voorkomen van muggenbeten, dat willen we allemaal wel, toch?”
Is Nederland goed voorbereid op een mogelijke uitbraak?
“Je moet het zien als de algehele pandemische paraatheid. Daar wordt in Nederland veel aan gewerkt, ook binnen het RIVM. Je ziet bij organisaties als het WHO en ECDC dat de paraatheid wordt verhoogd op overdraagbare infectieziekten. Er wordt momenteel een module ontwikkeld wat gaat over vectoren overdraagbare infectieziektes. Dat is een heel programma waarmee ze instructies maken en waarvoor ook geld beschikbaar komt. Op Europees niveau hebben ze nu net een Europese referentie lab opgericht, dat gaat over de vectoren overdraagbare infectieziektes. Dit lab wordt gecoördineerd door het RIVM. Dus we lopen in de laboratoriumsector vooraan in Europa. Ook op Europees niveau is men ervan bewust dat we goed voorbereid moeten zijn.”
Maakt u zichzelf zorgen dat u ooit geprikt wordt?
“Nee.”
Hoezo niet
“Mensen worden aan heel veel infectieziekte blootgesteld. Als ik de supermarkt inloop en er staat iemand naast mij al hoestend bananen af te wegen, dan maak ik me misschien nog wel meer zorgen dan wanneer ik buiten op het terras zit en er komt een tijgermug voorbij. Infectieziekten horen ook bij het leven. Dat wil niet zeggen dat je ze niet wilt beperken en wilt voorkomen, maar het is niet iets waar je je zorgen over hoeft te maken. De kans is groter dat je in een verkeersongeluk terechtkomt wanneer je op de fiets naar huis fietst.”