Treinramp Harmelen na zestig jaar nog altijd levend

Treinramp Harmelen na zestig jaar nog altijd levend

Treinen na impact, 8 januari 1962. Beeld: ANP Photo

Tekst: Annemara de Vos & Stijn Zwaan

Eindredactie: Stijn Wielinga

HARMELEN – De grootst treinramp in de Nederlandse geschiedenis is aankomende januari exact zestig jaar geleden. Op de ochtend van 8 januari 1962 botsen twee treinen frontaal tegen elkaar en maken vele slachtoffers. De impact van dit incident is vandaag de dag nog altijd merkbaar.  

In het weiland langs het spoor grazen tegenwoordig veel koeien in de stevige wind. Wandelend tussen de vlaaien en de bloempjes door zou men haast vergeten dat zestig jaar eerder dezelfde plek er compleet anders bij lag. 8 januari 1962 is een datum die bij veel mensen in Nederland – maar vooral bij Harmelenaren – nog in het geheugen staat gegraveerd. Op die maandagochtend in de dikke mist, botsen rond kwart over negen twee passagierstreinen frontaal tegen elkaar. Dit alles gebeurt ter hoogte van het industrieterrein De Putkop. 93 doden en 52 zwaargewonden zorgen ervoor dat deze treinramp uitgroeide tot een nationale ramp.

Tentoonstelling

Kentekenplaatje van de trein. Beeld: Spoorwegmuseum

Het Spoorwegmuseum in Utrecht is sinds afgelopen december in het bezit van de snelheidsmeter van de trein die van Woerden naar Breukelen reed. “Deze staat stil op 107 kilometer per uur en geeft daarmee aan hoe hard de treinen wel niet tegen elkaar aangereden zijn”, vertelt Evertjan de Rooij, woordvoerder van het museum. Na de entree bevindt zich om de hoek één van de kleinere kamers van het museum. Op een grote muur speelt een video met beelden van nabestaanden. Zij vertellen het verhaal van slachtoffers en naasten. De sfeer in de ruimte voelt koud aan en het verdriet is te proeven. “Waar de meeste tentoonstellingen voor alle leeftijden zijn, is deze tentoonstelling meer een terugblik op de Treinramp bij Harmelen en gericht op volwassenen”, aldus De Rooij. Zij hebben er voor gekozen om ter nagedachtenis van de slachtoffers een kleine tentoonstelling op te zetten in het Spoorwegmuseum. “Normaal gesproken pakken we groots uit met een tentoonstelling. We vonden het nu echter meer gepast om het kleiner te houden en ons vooral te focussen op de verhalen van de nabestaanden en slachtoffers.” Naast de snelheidsmeter is ook het kentekenplaatje van een van de locomotieven te zien. De kleinschaligheid van de tentoonstelling benadrukt de kwetsbaarheid en het vergeten verdriet.

Harmelen

De ramp is in Harmelen een beladen begrip geworden. Ook voor de Nederlandse Spoorwegen heeft deze ramp geleid tot verandering. Er zijn vele technische verbeteringen in de besturing van treinen gekomen en van het spoornetwerk in algemene zin. Historicus Ed Janson schreef een boek over de Treinramp bij Harmelen. Hij vertelt wat dit heeft betekend voor de dorpelingen. “In zekere zin kan je zeggen dat de ramp Harmelen op de kaart heeft gezet. Het was toen nog maar een heel klein dorpje”, aldus Janson. “Omdat het spoor in het midden van het weiland lag, schoot meteen het hele dorp ten hulp. Boeren kwamen met hun trekkers, en zelfs lassers uit het dorp namen hun apparaten mee om mensen te bevrijden uit de treinstellen.”

De mistige ochtend

Of de botsing voorkomen had kunnen worden, is nog maar de vraag. De machinist van de trein in de richting van Woerden, is bij een rood stopsein alsnog doorgereden. Het is nooit duidelijk geworden of hij deze heeft genegeerd of deze simpelweg niet heeft gezien. “Een combinatie van factoren heeft ertoe geleid dat dit zo heeft plaats kunnen vinden. Er was dikke mist en zijn trein reed bovendien met een snelheid van 124 kilometer per uur”, aldus Janson. Ook stelt Janson dat de machinist deze topsnelheid niet had moeten rijden in eerste instantie. Dit deed hij daarentegen wel. De machinist had vertraging opgelopen in Utrecht en moest zich daarom erg haasten. In zijn eigen chaos miste of negeerde hij een rood stopsein, waardoor de twee treinen op elkaar inreden. “Als je op de foto’s ziet hoe de treinen eruit zagen, is het een godswonder dat zoveel mensen het overleefden.” Drie treinstellen van beide treinen waren volledig verwoest. Door de impact van de botsing waren deze ontspoord en in stukken gebroken.

Volgens Evertjan was er niet alleen in Harmelen veel ophef maar was er landelijk ook veel oproer: “Destijds was de impact enorm. Koningin Juliana kwam zelfs terug van haar wintersport om bezoeken te brengen aan de ziekenhuizen waar de slachtoffers lagen. Op de vrijdag na het ongeluk is bovendien een dag van nationale rouw gehouden”, aldus de woordvoerder van het Spoorwegmuseum. Ook wil het Spoorwegmuseum veel aandacht schenken aan de veiligheid op het spoor en hoe dit is aangepast na de ramp.

Na de ramp

Monument met de namen van slachtoffers. Beeld: Olav Veenhof

De NS heeft in de maand na het ongeluk de “ATB” ingevoerd. Deze Automatische Trein Beïnvloeding zorgt er voor dat wanneer een trein een rood sein negeert, de trein automatisch geremd wordt. Hierdoor kunnen fouten zoals die van 8 januari 1962, niet meer voorkomen. Waar vroeger twee spoorlijnen vlak langs elkaar liepen is vervolgens in de jaren negentig een fly-over gebouwd. In plaats van een enkel spoor, loopt hier nu boven de grond nóg een spoor. Hierdoor vinden er zo min mogelijk kruisingen plaats op het haast getraumatiseerde traject.

Tegenwoordig hebben mensen op straat het er niet meer over. Ook staan zij er niet altijd meer bij stil als ze een trein in stappen. Desalniettemin is deze “zwarte dag” niet een dag die stilaan voorbij gaat. Op industrieterrein De Putkop staat sinds 2012 een monument ter nagedachtenis van alle slachtoffers die bij de treinramp in 1962 om het leven kwamen. Aan de voet van het monument liggen nog elke dag bloemen, neergelegd door nabestaanden. Tussen de twee zwarte stenen door met alle namen erop, is een gleuf waardoorheen de plaats van de ramp te zien is. Een vredig stukje land waar na puin nu slechts pijn ligt.

Zodra de coronamaatregelen het toelaten, is de tentoonstelling over de Treinramp bij Harmelen te zien in het Spoorwegmuseum te Utrecht.

https://soundcloud.com/user-165642016/aaazsesx-trein-mixdown?si=a64bb48ae4b24b22a2f752f93d5b04b2&utm_source=clipboard&utm_medium=text&utm_campaign=social_sharing

Over de auteur

Stijn Zwaan

Mijn naam is Stijn Zwaan, 21 jaar oud en student aan de School voor Journalistiek in Utrecht. Met enthousiasme en postiviteit breng ik het allerliefst echte verhalen naar boven en geef ik mijn eigen kleur aan het journalistieke veld. Van begin tot eind ben ik op zoek naar de waarheid zowel objectief als subjectief en maak ik de cirkel rond.

Laat een antwoord achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.