De lange arm van het thuisland

Gevluchte journalisten zoeken in Nederland veiligheid, vrijheid en de ruimte om hun werk weer op te pakken. Maar bedreigingen, online intimidatie, zorgen om achterblijvende familieleden en zelfcensuur blijken niet altijd bij de grens te stoppen. Voor veel journalisten in ballingschap verdwijnt de dreiging niet wanneer zij hun thuisland verlaten, maar neemt deze slechts een andere vorm aan.


Toen Turkse agenten in 2016 het ouderlijk huis van Adem Özgür binnenvielen, was het niet de Koerdische journalist die ze meenamen, maar zijn vader. Een man die niets te maken had met politiek. Toch werd hij meegenomen naar het politiebureau, waar hij vervolgens urenlang werd ondervraagd. Niet over zichzelf, maar over zijn zoon. Adem Özgür.

“Nooit eerder heb ik zoveel verdriet en pijn tegelijk gevoeld,” zegt Özgür. “Die dag zal ik nooit meer vergeten.”

Deze inval was niet de eerste keer dat de Turkse staat Özgür het zwijgen op probeerde te leggen. Zo werd hij eerder zelf op zijn zeventiende gearresteerd vanwege een artikel dat hij schreef met de titel ‘Being kurdish in Turkey’.

Na ongeveer acht maanden te hebben doorgebracht in de gevangenis volgden er later nog twee detenties. In totaal werd hij veroordeeld tot twintig maanden celstraf en kreeg hij een uitreisverbod van vijf jaar opgelegd. Ook zijn meest waardevolle spullen werden in beslag genomen. Zijn camera, zijn archief met boeken, tijdschriften en pagina’s vol handgeschreven notities werden afgepakt. Deze spullen heeft hij tot op de dag van vandaag nooit teruggezien.

“Nooit eerder heb ik zoveel verdriet en pijn tegelijk gevoeld.”

– Adem Özgür

Ook een officiële perskaart heeft Özgür nooit ontvangen. “Voor Koerdische journalisten in Turkije is dat vrijwel onmogelijk.”

Ondanks alles is Özgür altijd blijven schrijven. Het enige wat hij nodig had, was een pen en papier. Hij schreef over onderwerpen die in Turkije al decennialang gevoelig lagen. Met name over Koerden. Over hun taal, geschiedenis en rechten. Maar ook over de manier waarop opeenvolgende Turkse regeringen die onderwerpen regelmatig als bedreiging voor de nationale eenheid zagen.

Hij bleef zich inzetten om onderwerpen bloot te leggen waar volgens hem te vaak over werd gezwegen, zaken die volgens hem bewust werden genegeerd of onderdrukt. Hij bleef doorgaan. Tot hij geen keuze meer had.

Nieuwe onderzoeken werden geopend en de media waar hij voor werkte kwamen steeds meer onder druk te staan. Op dat moment had Özgür nog maar twee mogelijkheden: stoppen met journalistiek, of vertrekken. Vluchten om te kunnen blijven doen waar zijn passie ligt.

Özgür komt na een lange reis terecht in Nederland, waar hij wordt opgevangen in Ter Apel. De dag nadat hij in het asielzoekerscentrum terechtkwam, liep hij twee kilometer naar een winkel. Hier kocht hij een schrift en een pen.

Hij liep terug naar het aanmeldcentrum, opende het schrift en begon opnieuw. Hij had alles achtergelaten, behalve de behoefte om te schrijven.

Maar Özgür schreef niet over Turkije, niet over de gevangenissen en de inval bij zijn ouders. Hij schreef over zijn reis vanaf Ter Apel naar het asielschip in Haarlem, een reis die veel indruk op hem heeft achtergelaten. Het artikel won later een belangrijke journalistieke prijs in Turkije.

De asielaanvraag van Özgür werd in september 2023 ingediend en pas in juni 2025 volgde een gesprek met de Immigratie- en Naturalisatiedienst. Deze wachttijd sluit aan bij de achterstanden waarmee de IND de afgelopen jaren kampte. Ook Reporters Without Borders, een internationale ngo die zich inzet voor persvrijheid en onafhankelijke journalistiek, stuurde een ondersteuningsbrief, maar deze veranderde niets aan de situatie of de wachttijd van Özgür.

Ondanks dat Özgür in Nederland fysieke veiligheid ervaart, voelt hij zich hier niet volledig veilig.

“Ik weet niet of de Turkse inlichtingendienst mij volgt,” zegt hij. “Maar ik heb ook geen reden om aan te nemen dat ze dat niet doen.”

Özgür is niet de enige journalist in ballingschap die in Nederland vreest dat een autoritair regime ook buiten de eigen landsgrenzen invloed probeert uit te oefenen.

Een oorlogscorrespondent uit Syrië vertelt hoe hij jarenlang heeft gedacht dat er onder Syrische vluchtelingen in Nederland mensen zaten die informatie doorspeelden aan het regime van Assad.
Een Iraanse journalist zegt dat hij onderwerpen zorgvuldig kiest uit angst voor gevolgen voor familieleden die nog in Iran wonen.


Een Afghaanse schrijver en journalist voelde zich zelfs in een Nederlands asielzoekerscentrum niet volledig vrij om zich uit te spreken over zijn religie.
Al deze persoonlijke verhalen raken aan een fenomeen waar veiligheidsdiensten en mensenrechtenorganisaties de afgelopen jaren steeds vaker voor waarschuwen: transnationale repressie.

Volgens Freedom House werden in 2025 wereldwijd 126 nieuwe gevallen van fysieke transnationale repressie geregistreerd.

Sinds 2014 zijn er in totaal 1375 incidenten vastgelegd. Het werkelijke aantal ligt vermoedelijk hoger, omdat veel gevallen nooit worden gemeld.

Ook in Nederland zien veiligheidsdiensten aanwijzingen dat buitenlandse regimes critici en journalisten blijven volgen.


De dreiging verandert van vorm

In het gezamenlijke rapport Over de grens waarschuwen de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) dat buitenlandse regimes diaspora-gemeenschappen in Nederland monitoren, critici volgen en druk uitoefenen op dissidenten en journalisten in ballingschap. De methodes die hierbij worden gebruikt, lopen uiteen: van hackpogingen tot online intimidatie, juridische procedures en het gebruik van spyware. Maar ook wordt er druk uitgeoefend op achtergebleven familieleden in het thuisland. Daarnaast is er soms sprake van informanten binnen diasporagemeenschappen die informatie verzamelen en doorspelen aan autoriteiten in het thuisland.

Voor journalisten die juist vluchtten om vrij te kunnen werken, betekent fysieke veiligheid niet vanzelfsprekend het einde van de dreiging. Soms betekent het vooral dat de dreiging van vorm verandert.


Leven onder de constante controle van het regime

Vanaf jongs af aan groeide Hasan Kaddour, net als veel andere Syriërs, op in angst, onzekerheid en wantrouwen. Volgens hem groeiden Syriërs onder het Assad-regime op als ‘een soort verpakte mensen’, gevuld met angst, voorzichtigheid en wantrouwen tegenover alles.

Angst was volgens hem een metgezel vanaf de geboorte. Vanaf de eerste schooldag werd hij door zijn ouders gewaarschuwd: “Praat nooit over politiek, praat nooit over de president.” Dit was een boodschap die vrijwel iedere Syrische ouder doorgaf aan zijn kinderen.

Kaddour vertelt een verhaal dat volgens hem vrijwel iedere Syriër kent. Een meisje ziet op school een foto van voormalig president Hafez al-Assad in haar lesboek en vertelt haar juf onschuldig: “Iedere keer als deze man op televisie verschijnt, spuugt mijn vader naar het scherm.” De school meldt dit aan de veiligheidsdienst en vanaf dat moment verdwijnt haar vader voorgoed. ‘Achter de zon,’ noemen Syriërs dat.

Wanneer Kaddour ouder is werkt hij vier jaar lang als oorlogscorrespondent voor lokale en buitenlandse media. In die jaren was gevaar vanzelfsprekend geworden. Veiligheid was eerder een uitzondering. “Ik weet eerlijk gezegd niet hoeveel keer ik aan de dood of arrestatie ben ontsnapt.’“

“Op een bepaald moment kreeg alleen het wapen nog een stem. Toen besloot ik mijn laptop en mijn pen op mijn rug te dragen en te vertrekken. Niet uit lafheid of omdat ik wilde vluchten, maar omdat mijn familie steeds sterker aandrong dat ik moest gaan. Zij waren doodsbang om mij te verliezen vanwege mijn werk. Tot op de dag van vandaag beschouw ik dat als de moeilijkste en belangrijkste beslissing van mijn leven.”

Maar wanneer Kaddour eenmaal in Nederland is, verdwijnt zijn angst niet. In ieder geval niet meteen. In de eerste jaren na zijn aankomst leefde hij naar eigen zeggen ‘absoluut met die angst’. Niet uit vermoeden, maar uit overtuiging. Hij ging ervan uit dat de veiligheidsdiensten van Bashar al-Assad een volledig dossier over hem hadden aangelegd. “Ik geloofde ook dat er informanten tussen Syrische vluchtelingen aanwezig waren. Soms had ik het gevoel dat er voor iedere twee of drie Syriërs wel iemand was die informatie doorgaf.“

Volgens Kaddour werden vóór de val van het regime systematisch rapporten doorgestuurd naar het machtscentrum in Damascus. Bewijzen heeft hij niet. Maar ‘wantrouwen laat zich moeilijk afschudden.’ Kaddour leeft met de gedachte dat het regime hem ook in Nederland zou kunnen bereiken. Verhalen die rondgaan binnen de Syrische gemeenschap houden die vrees in stand.

Het opnieuw opbouwen van een leven in Nederland bleek ondertussen moeilijk op alle niveaus tegelijk. “Ik voelde mij als een boom die uit zijn grond werd getrokken en in een andere bodem opnieuw moest proberen te groeien, ” zegt Kaddour.

Volgens hem heeft de dictatuur diepe psychologische sporen achtergelaten. Tot op de dag van vandaag kan hij het geluid van een gevechtsvliegtuig of helikopter nauwelijks verdragen. Zodra hij het hoort, slaat zijn stemming om in spanning, somberheid en onrust.

Soms kijkt hij naar zijn kinderen en ziet hij in gedachten de kinderen terug die hij ooit onder het puin vandaan haalde tijdens bombardementen. “Verminkt, levenloos, onherkenbaar,” zegt hij.

“Ik dacht toen steeds: zij hebben ook een vader en moeder, net zoals ik.“

Wanneer oorlog niet alleen een beeld is, maar ook een geur, een geluid en een tastbare werkelijkheid, blijft zij een mens volgens Kaddour zijn hele leven achtervolgen.

Zo noemt Kaddour het voorbeeld van Mazen al-Hamada, een Syrische activist en voormalig politiek gevangene die jarenlang in Nederland woonde. Hij sprak hier openlijk over martelingen in Syrische gevangenissen. Volgens Kaddour werd hij onder druk gezet om terug te keren naar Syrië. Er zouden bedreigingen zijn geuit richting familieleden die nog in het land verbleven.

Na zijn terugkeer werd Al-Hamada gearresteerd. Later komt naar buiten dat hij is omgebracht in de beruchte Saydnaya-gevangenis. “Zijn verhaal brak de harten van veel Syriërs,” zegt Kaddour. “Maar ook van Nederlanders die zijn verhaal leerden kennen.“

Wanneer hem wordt gevraagd wat Nederland zou moeten veranderen om gevluchte journalisten, activisten en politieke vluchtelingen beter te beschermen, klinkt weinig hoop door in Kaddours antwoord. Voor hem ligt het moment waarop echt ingrijpen mogelijk was al achter ons. Na wat er met Mazen al-Hamada gebeurde, verloor Kaddour een groot deel van zijn vertrouwen in Europa. Ook in Nederland. “Ik blijf vinden dat zijn zaak een belangrijk keerpunt had moeten zijn, ook voor Nederland,” zegt hij.

“Hij werd vanuit Nederland onder druk gezet en teruggelokt naar Syrië, terwijl er signalen waren dat hij ernstig gevaar liep.“

Kaddour zegt nooit te hebben gezien of gehoord dat Nederland actief heeft geprobeerd Al-Hamada te beschermen voordat hij terugkeerde naar Syrië.

Zijn verhaal laat zien hoe transnationale repressie werkt, zelfs ver buiten de grenzen van een dictatuur.

Bescherming binnen Nederland

Nederland beschikt over verschillende initiatieven die journalisten moeten beschermen tegen bedreigingen en intimidatie. Zo biedt PersVeilig ondersteuning aan journalisten die vanwege hun werk te maken krijgen met agressie, geweld of veiligheidsrisico’s. Binnen het samenwerkingsverband werken de politie, het Openbaar Ministerie, de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en het Genootschap van Hoofdredacteuren samen om meldingen op te pakken, veiligheidsadvies te geven en trainingen aan te bieden.

Daarnaast bestaan organisaties als Free Press Unlimited. Zij bieden praktische ondersteuning aan journalisten die vanwege hun werk gevaar lopen. Zo biedt het programma Reporters Respond bijvoorbeeld juridische hulp, veiligheidsadvies en psychosociale ondersteuning aan deze journalisten.

Daarnaast biedt Shelter City tijdelijk onderdak aan bedreigde journalisten en mensenrechtenverdedigers, zodat zij in een veilige omgeving kunnen herstellen en hun werk kunnen voortzetten.

Naast veiligheid speelt voor gevluchte journalisten vaak nog een andere uitdaging: het opbouwen van een nieuw bestaan in een onbekend land. Organisaties als RFG Media ondersteunen hen daarbij met trainingen, netwerkbegeleiding en leerwerktrajecten binnen het Nederlandse medialandschap. Toch blijkt die bescherming niet altijd aan te sluiten op de risico’s waarmee journalisten in ballingschap worden geconfronteerd.

PersVeilig erkent dat transnationale repressie nog relatief onbekend terrein is. “Ik vind het zelfs nog een blinde vlek voor ons eigenlijk,” zegt Isabella Prins, veiligheidsadviseur bij PersVeilig.

Hoewel PersVeilig in eerste instantie werd opgericht voor Nederlandse journalisten, merkt de organisatie dat steeds vaker gevluchte journalisten hulp of advies zoeken. “We zijn er in eerste instantie voor Nederlandse journalisten, maar we krijgen ook steeds vaker te maken met gevluchte journalisten. Die proberen we ook te helpen.”

Volgens internationale organisaties als Free Press Unlimited, Reporters Without Borders (RSF) en het Media Freedom Rapid Response-consortium (MFRR) sluit het huidige beleid niet altijd aan bij de specifieke risico’s waarmee deze groep wordt geconfronteerd.

Gevluchte journalisten krijgen in Nederland geen aparte beschermingsstatus en vallen onder dezelfde procedures als andere asielzoekers.

Dat transnationale repressie ook voor Nederlandse organisaties nog relatief nieuw terrein is, merkt PersVeilig in de praktijk. Het afgelopen jaar kreeg de organisatie voor het eerst te maken met meerdere zaken waarbij gevluchte journalisten werden bedreigd vanuit hun land van herkomst.

“Ik denk dat wij daar ook nog als PersVeilig te weinig mee te maken hebben,” zegt Prins. “Maar toevallig dit jaar dus twee keer. Dus ik denk dat het wel een opkomend probleem is.”

Een van die zaken ging over een Iraanse fotojournalist die samen met zijn gezin ernstige bedreigingen ontving.

“Die werd echt bedreigd met zijn hele gezin. De politie heeft uiteindelijk iemand aangehouden, maar de dreiging hield daarmee niet direct op.”

In een andere zaak ging het om een Egyptische journalist die na gevangenschap uit Egypte wist te ontsnappen en uiteindelijk in Nederland terechtkwam. Tijdens zijn asielprocedure werd hij meerdere keren overgeplaatst tussen opvanglocaties en zou hij ook binnen asielzoekerscentra opnieuw zijn geconfronteerd met intimidatie.

“Zelfs in Nederland is hij nog niet veilig. Hij wordt herkend en bedreigd in de azc’s.”

Volgens Prins is in dit soort situaties niet altijd duidelijk welke organisatie verantwoordelijk is voor de bescherming en begeleiding van deze personen.

“Eigenlijk verwijzen wij buitenlandse journalisten vaak door naar Free Press Unlimited. Maar in dit geval zei Free Press Unlimited ook dat zij daar verder weinig expertise op hadden. En die verwezen weer naar ons.”

Dit maakt dat sommige gevluchte journalisten tussen bestaande systemen in komen te vallen.

“Zo iemand dreigt dan wel tussen wal en schip te vallen in Nederland.”

Een bijkomend probleem is dat veel vormen van transnationale repressie moeilijk zichtbaar zijn. Digitale intimidatie, druk op familieleden in het thuisland en sociale controle binnen diasporagemeenschappen laten zich moeilijk bewijzen en worden niet altijd herkend als veiligheidsrisico.


Dreiging op afstand

Het gevoel dat een regime ook buiten de eigen landsgrenzen aanwezig blijft, keert terug in meerdere gesprekken. Ook Yaghoub Sharhani kent die ervaring.

Sharhani groeit op in Ahwaz, een stad aan de oevers van de rivier de Karun, in het zuidwesten van Iran. De stad wordt gezien als het culturele en politieke centrum van de Arabische minderheid in Iran, een gemeenschap die al decennialang te maken heeft met discriminatie, politieke uitsluiting en beperkingen op het gebruik van de Arabische taal en cultuur.

Als Arabische Iraniër ervaart Sharhani deze ongelijkheid al op zeer jonge leeftijd. 


Voordat hij werkzaam wordt als journalist, is hij actief als activist. Hij neemt deel aan protesten en mengt zich in politieke en maatschappelijke discussies tegen het regime. Wanneer hij ouder is, vertrekt hij naar Libanon om hier rechten te studeren. Hier begint hij dan ook met het schrijven onder schuilnamen, en langzaam verandert zijn rol van activist naar de rol van journalist. Maar de situatie in Libanon wordt voor hem ook onveilig, zijn eigen veiligheid staat op het spel en hij besluit te vluchten. Zo bereikt hij via Turkije en Griekenland Nederland.

De eerste jaren brengt hij door in diverse asielzoekerscentra. Hij ervaart hier nauwelijks erkenning voor zijn achtergrond als activist en schrijver. “In het begin ben je niemand,” zegt hij. “Niemand kent je achtergrond. Niemand weet waarom je bent gevlucht.”

Sharhani besluit langzaam zijn leven opnieuw op te bouwen in Nederland. Hij leert de taal, studeert en zet zijn werk als journalist voort. Tot op de dag van vandaag schrijft hij nog over Iran, het Midden-Oosten, vluchtelingen, minderheden, de politieke islam en transnationale repressie. Hoewel het in Nederland voor hem aanzienlijk veiliger voelt dan in Iran, verdwijnt het gevoel van dreiging niet volledig. Sharhani zegt bedreigingen te hebben ontvangen, maar wil daar niet verder op ingaan.

Ook over druk op familieleden die in Iran zijn achtergebleven spreekt hij terughoudend. “Voor veel journalisten in ballingschap is dit een van de pijnlijkste vormen van druk,” zegt hij. “Het regime weet dat als ze jou niet direct kunnen bereiken, ze je nog steeds emotioneel kunnen raken via je familie.”

Volgens Sharhani worden signalen van intimidatie nog te vaak behandeld als individuele incidenten, terwijl de context volgens hem veel groter is.

“Een bedreiging kan verbonden zijn aan een staat, aan inlichtingendiensten, aan familieleden die onder druk worden gezet, of aan mensen binnen de diaspora die het regime steunen.”

Vrijwel alle geïnterviewde journalisten beschrijven een vorm van zelfcensuur. Zo denkt Özgür tijdens het schrijven regelmatig terug aan zijn familie in Turkije; dit zorgt ervoor dat hij vaak terughoudender is met zijn woorden en uitingen. Sharhani kiest sommige onderwerpen bewust zorgvuldig, vooral wanneer het gaat over mogelijke banden tussen Iran, georganiseerde misdaad en gewelddadige operaties in Europa. “Ik wil niet dat angst volledig bepaalt waarover ik schrijf,” zegt hij. Maar volledig vrij voelt hij zich niet.

Ook Kaddour merkt dat het verleden zich moeilijk laat losmaken van het heden. Nog steeds voelt het voor hem alsof hij geen rust kan vinden. “Eerlijk gezegd denk ik dat wat ons Syriërs is overkomen iets in ons heeft beschadigd dat moeilijk volledig te herstellen valt.”

De ervaringen van Kaddour, Sharhani en Özgür sluiten aan bij een ontwikkeling die mensenrechtenorganisaties de afgelopen jaren steeds vaker signaleren: de toenemende inzet van transnationale repressie door autoritaire regimes.

“Het regime weet dat als ze jou niet direct kunnen bereiken, ze je nog steeds emotioneel kunnen raken via je familie.”

– Yaghoub Sharhani

“Waarom vast jij niet?”

Ook Saadat Mousavi merkt dat het gevoel van veiligheid niet vanzelfsprekend terugkeert zodra hij zijn thuisland ontvlucht en Europa bereikt. Voor hem komt de blijvende druk niet van een regime, maar van mensen uit dezelfde gemeenschap.

Mousavi werkte in Afghanistan als journalist en schreef veel over vrouwenrechten, discriminatie en de positie van vrouwen onder politieke en religieuze machtsstructuren. Voor Mousavi groeide journalistiek uit tot meer dan een vak. Het werd een manier om zich te verzetten tegen wat hij omschrijft als ‘een diep ongelijke en misogynistische samenleving.‘

Toen de Taliban in augustus 2021 de macht in Kabul heroverden, werd duidelijk dat mensen zoals hij, journalisten, critici van politieke islam en voorvechters van mensenrechten, niet langer veilig waren onder dit regime. Dit zorgde er dan ook voor dat hij besloot te vluchten en gescheiden werd van zijn thuisland.

De eerste periode in Nederland omschrijft hij als tragisch: ‘een diep ingrijpende periode.’ Het plotselinge afscheid van zijn thuisland, taal, cultuur en geboortegrond laat hem met een diep gevoel van ontworteling achter. Het duurt lange tijd voordat hij zijn weg vindt in een nieuw leven.

Toch blijkt ook in Nederland volledige vrijheid niet vanzelfsprekend. Tijdens zijn verblijf in een Nederlands asielzoekerscentrum merkt Mousavi dat hij opnieuw wordt geconfronteerd met sociale druk en intimidatie vanuit zijn land van herkomst.

Dat besefte hij vooral tijdens zijn verblijf in een Nederlands asielzoekerscentrum. “Waarom vast jij niet?” is een vraag die Mousavi regelmatig krijgt van andere Afghanen. Ze vragen hem waarom hij tijdens de Ramadan niet vast en waarom hij zich openlijk kritisch uitlaat over de islam.

“Je bent Afghaan, hoe kun je tegen islamitische overtuigingen zijn?” De voortdurende vragen en oordelen ervaart hij als emotioneel uitputtend en soms zelfs intimiderend. Hij had niet verwacht dat hij, duizenden kilometers verwijderd van Afghanistan, opnieuw zou moeten nadenken over wat hij wel en niet hardop kon zeggen.

De druk die hij ervaart, komt niet voort uit directe inmenging van de Taliban, maar uit sociale controle binnen diaspora-gemeenschappen en via online netwerken. “Niet vanwege een regime,” zegt hij. “Maar vanwege mensen uit dezelfde gemeenschap.”

Volgens Mousavi heeft veiligheid in ballingschap daarom een bredere betekenis gekregen. Ook wanneer iemand fysiek veilig is, kunnen sociale media, online bedreigingen en de aanwezigheid van mensen uit dezelfde gemeenschap een blijvend gevoel van onveiligheid creëren. Soms ontvangt hij bedreigende berichten via Facebook.

“Als dat gebeurt, blokkeer ik die accounts direct,” zegt hij. “Maar ondanks dat blijft het gevoel van druk en angst op de achtergrond aanwezig.”

Daarnaast woont zijn broer nog altijd in Afghanistan. Daardoor schrijft en spreekt Mousavi niet altijd zo vrijuit in Perzischtalige media als hij zou willen. Hij vreest dat zijn kritiek problemen kan veroorzaken voor zijn broer of voor vrienden die nog in Afghanistan wonen.

Toch blijft Mousavi open over zijn overtuigingen. De sociale druk die hij ervaart en de angst voor mogelijke gevolgen voor achterblijvende familieleden laten echter wel sporen na. Er zijn geen officiële waarschuwingen, veiligheidsrapporten of aangiftes. De invloed ervan wordt zichtbaar op het moment dat mensen hun woorden beginnen af te wegen, gevoelige onderwerpen vermijden of zich afvragen wie er meeleest.


De lange arm reikt verder dan de grens

De gevolgen van transnationale repressie zijn niet voor iedereen hetzelfde. Waar Mousavi vooral te maken krijgt met sociale druk, online intimidatie en zorgen om achterblijvende familieleden, neemt de dreiging voor Saber Perzad een directere vorm aan.

Perzad begint in 2012 als nieuwslezer en journalist in Afghanistan. Hoewel hij Afghaans publiekrecht studeert, heeft nieuws hem al van jongs af aan gefascineerd. Zijn vader luistert thuis altijd naar BBC Radio en wanneer de mediasector in Afghanistan rond 2010 steeds zichtbaarder wordt, besluit hij het ook binnen dit vakgebied te proberen. Afghanistan kent in die periode, ondanks voortdurende onveiligheid, volgens hem een relatief vrije mediasector.

“Ik durf echt te zeggen dat Afghanistan toen meer persvrijheid had dan sommige landen in Centraal-Azië,” zegt hij. Journalisten maken kritische programma’s over ministers, de president en de overheid. “Dat mag nu absoluut niet meer.”

Toch worden de grenzen van die persvrijheid al snel zichtbaar. Tijdens de oorlog tussen de Taliban en het Afghaanse leger maakt een collega een reportage waarin wordt verteld dat Talibanstrijders zich schuldig maken aan seksueel misbruik van vrouwelijke studenten. Daarna verandert de situatie snel. “Vanaf dat moment kwamen we echt onder druk te staan,” vertelt Perzad. “Kort daarna kregen we meerdere bedreigingen van de Taliban. Deze waren heel duidelijk: ‘Jullie zijn ons doelwit.’“

In 2016 wordt vervolgens duidelijk dat de dreigingen niet blijven bij intimiderende woorden. Bij een gerichte aanslag komen zes vrouwelijke collega’s om het leven. In dezelfde periode worden meer dan twintig journalisten vermoord. Perzad werkt op dat moment als nieuwslezer voor TOLOnews, een 24-uurs nieuwszender in Kabul en een van de grootste onafhankelijke mediaorganisaties van Afghanistan. Juist die zichtbare rol maakt hem extra kwetsbaar.

Bekende gezichten worden doelwit van de Taliban. Er worden veiligheidsmaatregelen genomen en wanneer Perzad naar buiten gaat, draagt hij gezichtbedekkende kleding. Mediabedrijven zetten auto’s met verduisterde ramen in om presentatoren van huis naar kantoor te brengen en weer terug. Ook dragen cameramensen en verslaggevers kogelvrije vesten. Na iedere aanslag wordt een nieuw veiligheidsplan opgesteld. “Bijna elke ochtend was er wel ergens een bomaanslag.”

In 2017 ontsnapt Perzad opnieuw aan de dood. Slechts vijf minuten voordat een zware explosie plaatsvindt bij de Duitse ambassade in Kabul, verlaat hij het gebied. “Anders was ik er misschien niet meer geweest.”

Maar ook verhalen die op het eerste gezicht weinig met politiek te maken hebben, kunnen risico’s met zich meebrengen. Zo maakt Perzad een reportage over de eerste vrouwelijke paraglider van Afghanistan. Daarin is te zien hoe zij samen met een man vliegt. Dit blijkt voldoende om ophef te veroorzaken binnen de maatschappij.

Na de uitzending ontvangt hij talloze bedreigingen. Niet alleen online, maar ook persoonlijk. Er worden zelfs pogingen ondernomen om hem te ontvoeren. Op een avond wordt hij van achteren op zijn hoofd geslagen. Wanneer hij weer bijkomt, ligt hij in een ziekenhuisbed. “Toen dacht ik: wat moet ik nu doen? Dit gaat echt te ver.”

Enkele jaren eerder had Perzad een Nederlands visum gekregen om een documentaire te maken over Afghaanse voetballers in Nederland. Dat project gaat uiteindelijk niet door, maar het visum blijft geldig. Op het moment dat hij besluit Afghanistan te verlaten, resteren nog slechts enkele dagen voordat het visum verloopt. Wanneer het vliegtuig opstijgt, weet hij niet hoe zijn toekomst eruit zal gaan zien.

Eenmaal in Nederland vraagt hij asiel aan en brengt vervolgens anderhalf jaar door in een asielzoekerscentrum. Pas begin 2022 krijgt hij een verblijfsvergunning en een eigen woning. “Eigenlijk begon mijn echte leven hier pas in 2022.”

De tijd die hij doorbrengt in het asielzoekerscentrum gebruikt hij om Nederlands te leren en zijn journalistieke carrière opnieuw vorm te geven. Via LinkedIn benadert hij journalisten en hij stuurt tientallen mails naar verschillende redacties. Vanuit het asielzoekerscentrum vindt hij werk bij een productiebedrijf en een lokale omroep in Kampen. Daar maakt hij reportages, filmt, monteert en interviewt zelfs de burgemeester.

Toch verdwijnen de spanningen niet volledig wanneer Perzad eenmaal in Nederland woont. Hoewel hij zich hier veiliger voelt en opnieuw als journalist aan de slag kan, merkt hij dat ook vanuit ballingschap niet alles zonder risico besproken kan worden.

Perzad blijft zich bezighouden met Afghanistan en probeert de situatie van Afghaanse vrouwen onder de aandacht te brengen in Nederlandse media. Het doorzetten van zijn werk leidt opnieuw tot bedreigingen vanuit delen van de Afghaanse gemeenschap in Nederland. “Ik kreeg bedreigingen vanuit de Afghaanse gemeenschap hier. Ik ben zelfs verrader genoemd.”

Dit is een voorbeeld van hoe repressie zich ook buiten Afghanistan kan voortzetten. Niet alleen regimes zelf, maar ook aanhangers hiervan, diaspora-gemeenschappen en extremistische groepen kunnen ervoor zorgen dat journalisten zich minder vrij voelen om zich vrij uit te spreken.

Ook in Nederland blijft Perzad voortdurend afwegen wat hij wel en niet publiceert. Soms beschikt hij over informatie die hij bewust voor zich houdt, omdat openbaarmaking de veiligheid van anderen in gevaar kan brengen. “Dan weet je: dit opschrijven kan iemand zijn leven kosten.”

Voor Perzad betekent journalistiek daardoor een voortdurende afweging tussen het publieke belang en de mogelijke gevolgen voor anderen.

“Je moet altijd afwegen: wie kan hier schade door oplopen?” zegt hij. “En soms betekent dat: niet publiceren.”

“Ik kreeg bedreigingen vanuit de Afghaanse gemeenschap hier. Ik ben zelfs verrader genoemd.”

– Saber Perzad


Gaten in een open democratie

Dat bestaande veiligheidsstructuren niet altijd aansluiten bij hun situatie, herkennen ook de geïnterviewde journalisten.

Volgens Alerk Ablikim zijn de ervaringen van gevluchte journalisten geen op zichzelf staande incidenten. Als politiek secretaris van FreeUyghur, medeoprichter van de Alliantie tegen Buitenlandse Inmenging en expert op het gebied van transnationale repressie ziet hij hoe autoritaire regimes hun invloed steeds vaker proberen uit te breiden tot binnen open democratieën.

Autoritaire regimes maken volgens hem gebruik van de ruimte die democratische staten bieden. “Een open democratie heeft gaten,” zegt hij. “En autoritaire regimes weten die te vinden.”

Dit is volgens Ablikim juist waar de kwetsbaarheid van open samenlevingen schuilt. Mensen kunnen zich vrij bewegen, gemeenschappen organiseren zichzelf en overheden zijn terughoudend in het monitoren van sociale verbanden.

Dit maakt dat signalen van transnationale repressie vaak moeilijk zijn te herkennen, zeker wanneer het niet gaat om fysieke aanvallen of expliciete bedreigingen, maar om subtielere vormen van druk.

Wantrouwen binnen diasporagemeenschappen, zelfcensuur, online intimidatie en druk op achterblijvende familieleden worden zelden zichtbaar in aangiftes, veiligheidsrapporten of officiële meldingen.

Toch zijn het juist deze vormen van intimidatie die ervoor zorgen dat journalisten hun woorden gaan afwegen, onderwerpen vermijden of zich nooit volledig vrij voelen om hun werk uit te oefenen.


Geen protocol

De interviews laten zien dat bestaande veiligheidsstructuren nog niet altijd aansluiten op de minder zichtbare vormen van transnationale repressie waarmee gevluchte journalisten in Nederland te maken krijgen. Uit de gesprekken met gevluchte journalisten wordt duidelijk dat veiligheid niet vanzelfsprekend is zodra iemand een veilige grens oversteekt, een opvangplek krijgt of een asielprocedure doorloopt.

De interviews laten zien dat bestaande veiligheidsstructuren nog niet altijd aansluiten op de minder zichtbare vormen van transnationale repressie waarmee gevluchte journalisten in Nederland te maken krijgen. Bedreigingen via familieleden, sociale controle binnen diasporagemeenschappen, online intimidatie en zelfcensuur zijn moeilijk te herkennen, maar hebben wel directe gevolgen voor het werk van journalisten in ballingschap. Ze beïnvloeden wat journalisten schrijven, waarover zij zwijgen en hoeveel vrijheid zij ervaren om hun beroep uit te oefenen.

.Juist daarin ligt de kwetsbaarheid. Zolang deze vormen van druk niet worden herkend, vallen zij buiten bestaande veiligheidsstructuren. Voor gevluchte journalisten betekent veiligheid daarom meer dan bescherming tegen het regime dat zij achterlieten.

Het betekent dat zij in Nederland hun journalistieke werk moeten kunnen voortzetten zonder angst, druk of intimidatie, en zonder opnieuw tot zwijgen te worden gebracht.


Terug naar het schip

Bijna drie jaar nadat hij in Ter Apel aankwam, woont Adem Özgür nog altijd op het schip in Haarlem. Nog steeds wacht hij op een beslissing over zijn verblijfsvergunning. Volledig veilig voelt hij zich nooit, maar stoppen met schrijven is voor hem nooit een optie geweest.

Volgens hem worden gevluchte journalisten door Nederlandse redacties nog te vaak benaderd vanuit hun achtergrond als vluchteling.

Ze worden gezien als een verhaal, als iemand met een trauma, maar minder snel als een volwaardige collega met journalistieke ervaring en expertise.

“Wij zijn geen verhaal,” zegt hij. “Wij leven in ballingschap omdat we de waarheid hebben geschreven. En we blijven schrijven.”