Het grootste stadsdeel van Haarlem, Schalkwijk, kent al jaren de status ‘achterstandswijk’. Betaalbare hoogbouw en rijtjeshuizen met opvallend felle kleuren zijn veel te zien in de buurt. Ook zijn er veel veranderingen te zien in het stadsdeel. De opwaardering van Schalkwijk op cultureel, economisch en sociaal gebied, oftewel gentrificatie, is in volle gang. Sociale huurwoningen maken langzaamaan plaats voor woningen voor de middenklasse. De oorspronkelijke bewoners krijgen buren met jonge kinderen en op de stoep staat nu een bakfiets. Het is een verhaal dat niet alleen in Schalkwijk speelt, maar in steden over de hele wereld.
Achter de karakteristieke rijtjeshuizen verschijnt nieuwe hoogbouw.
In het (nu nog) oude winkelcentrum van Schalkwijk zijn bezoekers boodschappen of andere aankopen aan het doen. De bezoekers bestaan uit een diverse mix van culturen, evenals de demografie van Schalkwijk zelf. Joke (73) is voor het winkelcentrum op haar scootmobiel aan het wachten op haar zus om brood te halen. Ze woont al 47 jaar in Parkwijk, een buurt in Schalkwijk, en heeft het sterk zien veranderen. “Vroeger woonde ik in een ‘asociale’ buurt, hoewel iedereen altijd sociaal is geweest, daarom woon ik er ook 47 jaar. In de omgeving zie ik steeds meer nieuwbouw en natuurlijk de komst van het nieuwe winkelcentrum, alhoewel in mijn eigen wijk al een nieuwe is. Al met al vind ik het een goede ontwikkeling, die vernieuwing.”
Terwijl het oubollige oude winkelcentrum nog volop wordt gebruikt, is het nieuwe gedeelte al uit zijn as herrezen.
Verder in het winkelcentrum is de komst van een nieuw winkelcentrum sterk te merken. Er staan bijna meer panden leeg dan in gebruik zijn. Winkelruimtes wachten op nieuwe huurders die passen bij de vernieuwde uitstraling die de gemeente voor ogen heeft. Zo komt er dit jaar bijvoorbeeld een ‘foodhal’ in het winkelcentrum.
De leegstand is goed te merken.
De veranderingen in Schalkwijk zijn niet alleen zichtbaar in het winkelcentrum. De omliggende woonwijken worden eveneens opgeknapt. In buurten zoals Europawijk en Boerhaavewijk zijn oude flats gesloopt en vervangen door moderne appartementencomplexen. Deze nieuwbouw is vooral gericht op jonge tweeverdieners en stellen met kinderen. De gemiddelde huurprijzen in de wijk stijgen gestaag. Voor sommigen, zoals Joke, is de vernieuwing welkom: “Het is goed dat er wat gebeurt. Het is nodig dat Schalkwijk een beetje opgeknapt wordt.”
Oude flatgebouwen maken plaats voor moderne appartementen.
Maar niet iedereen deelt die mening. Veel bewoners maken zich zorgen over de betaalbaarheid. “De huurprijzen gaan omhoog en mensen die hier al jaren wonen moeten verhuizen”, zegt Esmeralda (34), die met haar twee kinderen door het Engelandpark in Europawijk loopt. Haar flat wordt binnenkort gerenoveerd, hoewel dit betekent dat ze een modernere woning krijgt, vreest ze de hogere kosten: “Dat kan ik niet lang volhouden.”
Bakfietsparadijs
De transformatie van Schalkwijk gaat gepaard met een verschuiving in de sociale samenstelling van de wijk. Nieuwe bewoners, vaak hoger opgeleid en met meer koopkracht, komen naar Schalkwijk voor de verbeterde voorzieningen en betaalbare woningen in vergelijking met het centrum van Haarlem. Arno (28) is zo iemand: “Ik vind het hier ideaal. Het is rustig, er zijn veel parken en het is goed bereikbaar. Het voelt alsof Schalkwijk eindelijk een beetje modern wordt.”
Nieuwe bewoners brengen naast hun gezin ook een andere culturele interesse mee. Bewoner van het nieuwbouwcomplex Haave in de Boerhaavewijk Bart (36) vertelt over het initiatief van hem en zijn buren: “Wij als woonhof mochten meebeslissen over het ontwerp van de schuttingen. Dat idee is uiteindelijk gevallen op gedichten van bekende Haarlemse dichters.” ‘Men gaat op reis om thuis te komen’, valt te lezen op de schutting tussen de nieuwe, ruime huizen die HAAVE kent. Het is de tekst van Godfried Bomans, die eveneens te lezen is op de voorzijde van het Haarlem Station. De teksten bestaan verder uit gedichten van Nina Polak en Arthur Japin.
Haarlemse literatuur, nu te lezen op de schutting in Boerhaavewijk.
Naast de fysieke en sociale veranderingen zijn er ook persoonlijke verhalen die de impact van gentrificatie illustreren. Ahmed (54) vertelt: “Toen we hier kwamen, was alles goedkoop. We hadden een groot huis voor een lage huur. Nu hoor ik van mijn buren dat hun kinderen geen woning kunnen vinden in de buurt. Het voelt alsof deze wijk minder voor ons is bedoeld.”
Het nieuwe Schalkwijk
De gemeente Haarlem heeft ambitieuze plannen voor de transformatie van Schalkwijk, met als doel het stadsdeel te moderniseren en de leefbaarheid te vergroten.
Het huidige winkelcentrum is in proces een levendig stadsdeelcentrum met nieuwe winkels, kantoren en voorzieningen voor sport en cultuur te worden. Er komen 3.000 nieuwe woningen en openbare ruimtes die uitnodigen tot verblijf en ontmoeting. Het doel is een modern centrum waar zowel Schalkwijkers als andere Haarlemmers komen.
Het voormalige kantorengebied Schalkwijk Midden wordt getransformeerd tot een groen woon-werkgebied met ongeveer 1.200 huur- en koopwoningen in diverse prijsklassen. Er komen nieuwe voorzieningen, horeca en ontmoetingsplekken. Auto’s en asfalt maken plaats voor bomen en groene wandelroutes, waardoor een ‘stad tussen de bomen’ ontstaat die het Spaarne Gasthuis en Centrum Schalkwijk met elkaar verbindt.
De Europaweg wordt vernieuwd tot een aantrekkelijke route voor fietsers en voetgangers, met meer groen en klimaatbestendige voorzieningen. Dit project omvat ook de ontwikkeling van het openbaar vervoersknooppunt Nieuw Zuid en het nieuwe Spaarnepark.
In de Waddenbuurt worden verouderde sociale huurwoningen gesloopt en vervangen door minimaal 415 nieuwbouwwoningen. Daarnaast wordt de openbare ruimte verbeterd met extra groen en klimaatadaptieve maatregelen.
Schalkwijk voor iedereen?
De opwaardering van Schalkwijk lijkt onvermijdelijk, maar het proces roept vragen op over de sociale cohesie en de toegankelijkheid van de wijk. Zal Schalkwijk erin slagen om een plek te blijven waar mensen van verschillende achtergronden samenleven? Of dreigt het oorspronkelijke karakter van de wijk verloren te gaan onder de druk van gentrificatie?
De toekomst van Schalkwijk hangt af van de keuzes die nu worden gemaakt. Tussen modernisering en behoud, tussen inclusie en exclusie, en tussen vooruitgang en gemeenschapsgevoel.
Voor bewoners zoals Joke en Esmeralda is de toekomst onzeker. “Ik ben blij dat mijn wijk mooier wordt,” zegt Joke. “Maar ik hoop dat het ook een plek blijft waar iedereen zich thuis kan voelen.”
Voor Esmeralda is de vraag ingewikkelder. “Ik wil hier blijven, dit is mijn thuis. Maar ik weet niet of ik dat kan betalen. Het voelt alsof ik moet strijden om mijn plek hier te houden.”