True crime: wat als de luisteraar zelf het onderzoek gaat doen?
Auteur: Jet Sollie
True crime, een genre waarin waargebeurde misdaadverhalen centraal staan, groeit al jaren. Het aanbod aan podcasts, documentaires en televisieseries neemt toe. Mensen zijn nieuwsgierig naar spannende verhalen en willen graag meer weten over onderwerpen die ver van hun bed staan. Maar wanneer leidt die interesse tot een eigen onderzoek dat strafzaken kan beïnvloeden?
De ene na de andere nieuwe podcast of documentaire gaat in première. Het zijn spannende en meeslepende verhalen waarin een onderzoeker je meeneemt in een strafzaak: wat is er gebeurd met…? De podcast bevat nagespeelde scenario’s, die het verhaal spannend en tastbaar maken.
Psychologie
Misdaadverhalen bestaan al eeuwenlang. Vroeger verschenen ze met name in boekvorm, maar in de loop der jaren zijn documentaires, films, series en podcasts sterk in populariteit gegroeid. Denk bijvoorbeeld aan de documentaire De Instagrammoord, een moord die via Instagram werd gelivestreamd, of de podcast Zwijgen aan Zee, over de Katwijkse zeemoorden in 1915.
Volgens Jasper van der Kemp, criminoloog aan de Vrije Universiteit Amsterdam, komt dat doordat mensen geïntrigeerd zijn door dit soort verhalen. ‘Je kan informatie over iets opdoen, er iets over weten, er iets over horen en tegelijkertijd er toch niets mee te maken hebben. Een ver-van-je-bed show.’ Uit onderzoek van Edison Researsh in 2024 bleek dat 84 procent van de inwoners van de V.S. naar true crime content luistert of kijkt.
Mensen zijn van nature nieuwsgierig, maar volgens Van der Kemp kan de stap naar zelf onderzoek doen door verschillende factoren worden beïnvloed. ‘Als het een onopgeloste zaak is, hebben luisteraars het idee dat ze kunnen helpen. Het gevoel dat je iets kunt bijdragen aan een onderzoek doet wat met mensen.’ Een deel van die mensen gaat dus ook daadwerkelijk over tot actie.
Burgeronderzoek en de politie
Burgers kunnen een belangrijke rol spelen in politieonderzoek. De Nederlandse politie maakt al jaren gebruik van de hulp van burgers. In 1984 werd startte het programma Opsporing Verzocht, waarin burgers om informatie over misdrijven wordt gevraagd.
Uit onderzoek van Politie & Wetenschap uit 2012 bleek dat de kans op het oplossen van zaken die in Opsporing Verzocht worden getoond, stijgt van 25% naar 40%. Het tonen van beelden kan een grote inbreuk op de privacy betekenen. Het Openbaar Ministerie moet daarom goed nadenken over de mogelijke schending van de privacy en de impact op het leven van de persoon die wordt getoond, aldus Jerôme Lam, onderzoeker aan de Politieacademie.
Nu de media steeds meer vrijheid kent, kunnen burgers ook steeds vaker zelf het initiatief nemen om verhalen te maken. Maar wat gebeurt er met het politieonderzoek als burgers zelf de speurneus uithangen in vermissingszaken? Lam vertelt over gevolgen: ‘Als burgers spontane zoekacties opzetten, moet dat goed worden gecoördineerd. Daarvoor is er een organisatie Coördinatie Platform Vermissing met samenwerking overeenkomst met de politie. Als mensen zelf gaan zoeken, bijvoorbeeld in het bos, en een jas oppakken, komt er nieuw DNA op terecht, waardoor de bewijswaarde daalt. Dat heeft invloed op de strafzaak.’
Advocatuur
Richard Korver is strafrechtadvocaat, gespecialiseerd in onder andere de rechten van slachtoffers van gewelds- en zedendelicten. Bij true crime ziet hij een spanningsveld. Het medium kan het publiek informeren over een strafzaak, maar de manier waarop een verhaal wordt verteld, kan volgens hem ook bijdragen aan sensatiezucht. Een verhaal waarin een slachtoffer of verdachte centraal staat, kan voor luisteraars en kijkers veel dichterbij komen dan zakelijke nieuwsberichten.
Toch is media-aandacht volgens Korver niet alleen problematisch. In sommige strafzaken is publiciteit simpelweg nodig. Programma’s als Opsporing Verzocht kunnen bijvoorbeeld worden ingezet om informatie van het publiek te verkrijgen. Volgens Korver moet die inzet wel worden gereserveerd voor ernstige zaken en moeten politie en justitie steeds afwegen wanneer publiciteit noodzakelijk is.
Voor journalisten en makers van true-crimeproducties heeft Korver vooral een eenvoudig uitgangspunt: zoek contact met het slachtoffer en probeer je in diens positie te verplaatsen. Volgens hem moeten makers zich bewust zijn van de impact die het vertellen van een strafzaak kan hebben op de mensen die erbij betrokken zijn.
Journalistiek
Saskia Troccoli, maker van de podcast De Amateur Detective, vertelt over haar eigen ervaringen met journalistiek onderzoek. ‘Als je het puur journalistiek bekijkt, waar ligt dan de grens tussen informeren en sensatie? Dat loopt op een gegeven moment echt wel een beetje door elkaar. Het is uiteindelijk aan de journalist zelf om te bepalen hoever je daarin wilt gaan en wanneer het sensatie wordt.’
Troccoli is het er niet mee eens dat er meer regels moeten komen voor dit soort journalistieke producties. ‘Elk verhaal is uniek’, aldus Troccoli. Elke nabestaande gaat anders om met media-aandacht. Daarom is het belangrijk om de familie te benaderen bij publicatie. Tegelijkertijd heeft de journalistiek ook vrijheid van publicatie, wat de ethische kwesties ingewikkelder maakt.
Nieuwsgierigheid kan leiden tot eigen onderzoek, maar dat is niet zonder risico. Wie zelf op zoek gaat naar antwoorden, kan het politieonderzoek beïnvloeden en betrokkenen schaden. Volgens Korver moeten burgers zich daarom afvragen: ‘Wat als mijn kind hier het slachtoffer is?’
Data verantwoording
Over het onderwerp true crime zijn in Nederland geen statistieken beschikbaar. In mei 2024 is er onderzoek gedaan door Edison Research en Audiochuck in de Verenigde Staten. Dit onderzoek laat zien hoeveel mensen true crime content consumeren. Het onderzoek is relevant voor het achtergrond verhaal, omdat het laat zien hoe populair het genre is. Hoewel je de statistieken niet direct naar Nederland kan doortrekken laat het wel een groot interesse gebied zien. Het onderzoek is hier te vinden: https://ssrs.com/wp-content/uploads/True-Crime-Consumer-Report.pdf
Uit onderzoek van Politie & Wetenschap en de Erasmus Universiteit Rotterdam uit 2012 naar de impact van het programma Opsporing Verzocht bleek dat de betrokkenheid van burgers een positieve bijdrage kan leveren aan politieonderzoek. Het onderzoek is hier te vinden: https://cdn.prod.website-files.com/69a01b6633acdb4d088351b0/69a01b6633acdb4d088356ef_Opsporing_Verzocht.pdf