True crime: ‘Sensatie zoeken gaat altijd ten koste van de ander’
Door true crime verhalen komen misdaden opnieuw in de media. De gruwelijkheid van de daad, het slachtoffer, de strafzaak of de verdachte wordt uitgebreid belicht. Familierechercheur Marije Janmaat-Versteeg ziet welke impact media-aandacht heeft op nabestaanden en hoe die hen kan terugzuigen in hun rouw.
De werkschoenen herkende ze meteen. Ze had ze die ochtend nog gezien, voordat haar zoon de deur uitging. Nu staken ze onder een wit laken vandaan op de beelden van Omroep West. Haar zoon was op straat in Ypenburg neergeschoten. Terwijl de moeder het slechte nieuws nog maar net had gekregen, werden de beelden van zijn reanimatie en zijn lichaam op televisie herhaald. De schoenen kwamen nooit meer thuis.
Het beeld van de werkschoenen is haar bijgebleven. De schoenen zouden misschien nog thuiskomen, zei de moeder, maar haar zoon niet meer. ‘Wat is de meerwaarde geweest om dat te laten zien?’, vraagt Janmaat-Versteeg zich af.
Die vraag is steeds relevanter nu true crime content populairder wordt. In podcasts, documentaires, boeken en televisieseries worden oudere zaken opnieuw onderzocht en uitgebreid besproken. Voor het publiek komt een verhaal weer tot leven, maar voor nabestaanden kan dit allerlei vragen oproepen en hun rouw opnieuw aanwakkeren.
Iedereen is anders
Aan de eettafel vertelt Janmaat-Versteeg, docent aan de Politieacademie gespecialiseerd in psychologie en rouwverwerking. ‘In één gezin kan iedereen anders zijn. Iedereen gaat anders om met rouwverwerking. Dat maakt het zo moeilijk om één lijn te trekken. De ene wil heel graag praten over het verlies van een dierbare, de ander praat er het liefst niet over.’
Janmaat-Versteeg legt de verschillen en de gevolgen uit tussen snelle misdaadverslaggeving en true crime content. Korte nieuwsberichten verdwijnen vaak snel weer naar de achtergrond. Het nieuws wordt ingehaald door het volgende item en blijft meestal bij de feiten. Maar wanneer een zaak tot de verbeelding spreekt, zoals bij true crime content vaak gebeurt, wordt alles opnieuw en uitgebreid besproken. Elk detail komt naar voren.
Dit kan invloed hebben op het rouwproces en op de basisbehoeften van nabestaanden. Bij true crime is het kenmerkend dat bijvoorbeeld een podcast een aantal jaar na de misdaad verschijnt en veel aandacht krijgt. ‘Als een zaak wat ouder is, vinden we in het algemeen dat we het weer uitgebreid kunnen bespreken, zonder de nabestaanden erover te contacten.’ Maar een nabestaande staat misschien net op het punt het verlies een plek te geven, waarna er plotseling weer veel aandacht voor de zaak komt. ‘Wat nabestaanden zelf ook zeggen: mijn leven wordt nooit meer hoogglans, maar zijdeglans is ook oké.’
Basisbehoeften
‘Iedereen heeft drie basisbehoeften: autonomie, betrokkenheid en competentie. Als één van die drie verstoord wordt, raak je uit balans. Dat is bij ieder mens zo’, aldus Janmaat-Versteeg.
De autonomie van nabestaanden is vaak al aangetast. Ze hebben geen invloed op wat er met hun dierbare is gebeurd, hoe het politieonderzoek verloopt of wanneer het lichaam wordt vrijgegeven. Media-aandacht kan ook hun gevoel van betrokkenheid beïnvloeden. Wanneer een journalist zonder overleg met nabestaanden een artikel schrijft over hun overleden geliefde, kan dat hun het gevoel geven dat ze geen zeggenschap meer hebben over het verhaal.
Janmaat-Versteeg legt uit welke invloed rouw volgens haar kan hebben op het denkvermogen: ‘Als mensen echt zwaar in de rouw zitten, gaat het IQ tijdelijk tien à vijftien punten omlaag. Dat betekent dat je, als je normaal een IQ van 100 hebt en prima meekomt in het leven, ineens een IQ van 85 hebt, een lichte verstandelijke beperking.’
Emoties
Rouw brengt stress met zich mee en kan ervoor zorgen dat mensen in een tunnelvisie terechtkomen. Ze nemen informatie minder goed op, reageren minder scherp en zijn minder adequaat. Ook hun emoties kunnen moeilijker te beheersen zijn. Dat heeft volgens Janmaat-Versteeg te maken met de werking van de prefrontale cortex, het voorste deel van de hersenen dat onder andere betrokken is bij het nemen van beslissingen en het reguleren van emoties.
‘Als de journalist zou weten: hé, dit gebeurt er met het brein van een nabestaande, laat ik mijn manier van contact leggen en communiceren daarop aanpassen, dan ontstaat er al veel minder schade.’ Janmaat-Versteeg hoopt dan ook dat journalisten en true crime makers zich bewuster worden van wat rouw inhoudt en hoe ze op een zorgvuldige manier met nabestaanden kunnen omgaan.
Steun of beschadiging
Secundaire victimisatie heeft daar alles mee te maken, vertelt Janmaat-Versteeg. Alles wat er na een misdrijf gebeurt, kan extra schade veroorzaken bij slachtoffers en nabestaanden. Denk aan ongepaste opmerkingen, media-aandacht die uit de hand loopt of nieuwsitems waarin persoonlijke informatie over het slachtoffer naar buiten wordt gebracht zonder overleg met de nabestaanden.
Zorgvuldigheid zit soms juist in kleine dingen: de naam correct spellen, de leeftijd van het slachtoffer controleren en bij de feiten blijven. Janmaat-Versteeg herinnert zich een zaak waarin werd beweerd dat de vingers van het slachtoffer niet meer intact waren, terwijl de moeder juist van die vingers afscheid had genomen. ‘Het is hun kind, hun partner, hun broer of hun zus waar dan al over gepubliceerd wordt, en dan is het ook nog eens niet de waarheid.’
Er bestaat geen vaste manier waarop nabestaanden op nieuwe media-aandacht reageren. De een is blij dat de naam van de dierbare opnieuw wordt genoemd en dat diegene dus niet wordt vergeten. De ander wil niet voortdurend aan het verlies worden herinnerd.
Janmaat-Versteeg zag dat duidelijk bij de MH17-ramp, waarbij ze als familierechercheur betrokken was. Sommige nabestaanden vonden het prettig dat er veel aandacht was voor de slachtoffers, terwijl anderen niet geconfronteerd wilden worden met beelden van het vliegtuig en de terugkeer van de lichamen.
Voor de kijker is een misdaadverhaal voorbij zodra het programma eindigt. Voor nabestaanden blijft het verdriet en kan de rouw opnieuw worden aangewakkerd. Janmaat-Versteeg hoopt dan ook dat true crime makers en kijkers zich bewuster worden van de emoties en het verdriet van nabestaanden, ook als het verlies al ‘lang geleden’ lijkt.