Hoe verzetswandelingen de herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog in stand houden. “Deze plaatsen fungeren letterlijk als ‘ankerplaatsen van het geheugen’.”
3 mei 2026 Wijdenes, Noord-Holland
Op het kerkhof blijft de groep stilstaan terwijl gids Hans Luursema vertelt over een jongen die op zijn negentiende stierf tijdens de Tweede Wereldoorlog, hij was tewerkgesteld in Duitsland. Hij ligt hier begraven, zijn graf is een officieel oorlogsgraf. Luursema draait zich om naar een jongen die deelneemt aan de wandeling en vraagt hoe oud hij is. ‘Ik ben ook negentien’, zegt de jongen. Even is het stil en hoor je weer een druppel regen vallen. ‘Stel je voor dat je gedwongen wordt om te werken, geen vrijheid hebt en niet kunt zijn wie je wilt zijn’, zegt Luursema. En weer is het stil.
Terwijl de generatie die de Tweede Wereldoorlog zelf meemaakte langzaam verdwijnt, proberen initiatieven, zoals deze verzetswandeling, de herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden en door te geven. Frank van Vree, hoogleraar Geschiedenis van Oorlog, Conflict en Herinnering aan de UvA en oud-directeur van het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies). Legt via de mail uit hoe activiteiten, zoals verzetswandelingen, kunnen bijdragen aan het levend houden van deze herinneringen. ”In de hedendaagse herinneringscultuur spelen ‘plekken waar iets is gebeurd’ een belangrijke rol. Deze plaatsen fungeren letterlijk als ‘ankerplaatsen van het geheugen’, ze maken het makkelijker een verband te leggen en stimuleren de betrokkenheid.”
Impressie Wijdenes
Herdenkingsmonument
Binnenkomst Wijdenes
De afgesproken plek waar de verzetswandeling van start gaat, is het herdenkingsmonument Sally in Wijdenes, een klein dorp in Noord-Holland aan het Markermeer. Sally was de benaming van een verzetsgroep en droppingsveld tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het dorpje oogt tijdens de rit naar het herdenkingsmonument rustig en uitgestrekt. Even hangt de koeiengeur in de lucht, maar dit verdwijnt snel zodra er verder wordt gereden richting het wijkje waar de organisatoren van de wandeling, Hans en Annemieke Luursema, staan te wachten. Er staat al een groep van twintig mensen klaar om te luisteren naar de verhalen van Hans Luursema, hij zal de verhalen over Sally vertellen.
Luursema begint met een korte introductie. ‘Het droppingsveld Sally is gebruikt tussen oktober 1944 en mei 1945. In die periode werd er door de Britten ongeveer achtentwintig ton aan munitie, wapens en andere materialen gedropt voor het verzet. In totaal is er zeven keer gebruik gemaakt van dit droppingsveld.’
Het herdenkingsmonument, waar Luursema bij staat zodat de groep hem duidelijk kan zien, is klein en staat tegenover de plek waar ooit de boerderij van familie Kollis stond. Het monument bevat een aantal symbolen die passen bij het verhaal over Sally, zoals de boerderij van familie Kollis, die als een standbeeldje op het monument staat. Hier werden de gedropte spullen verborgen. Ook staat er een haan met een dichtgebonden snavel, omdat er nooit iemand van de groep is verraden en als laatste een seinlamp die werd gebruikt tijdens de droppingen. De tegels waar het monument op staat, zijn in de vorm van een parachute gelegd.
Gids Hans Luursema en herdenkingsmonument Sally met de genoemde symbolen. Op de achtergrond staat een boerderij, dit is de plek waar ooit de boerderij van familie Kollis stond.
Herdenkingsmonument Sally
‘Ik woon nog maar drie jaar in Wijdenes en als ik dingen verkeerd vertel of als er aanvullingen zijn, laat het me dan weten, daar wordt het verhaal alleen maar beter van’, stelt Luursema. ‘Wat vandaag erg bijzonder is, is dat er nazaten van de verzetsgroep meelopen, die ook het verhaal van hun familie gaan vertellen’, vervolgt Luursema. Arie Schaap is een van deze nazaten, zijn grootouders zaten bij verzetsgroep Sally. ‘Ik vind het belangrijk om het verhaal door te geven zolang dat kan en als ik erover kan vertellen, doe ik dat ook, want mensen moeten het verhaal van de oorlog niet vergeten.’
Arie Schaap
Verschillende herinneringen
Er bestaan verschillende soorten herinneringen (sociale, culturele en politieke) die een samenspel met elkaar hebben, ze kunnen elkaar beïnvloeden en versterken. ‘Een verzetswandeling houdt de herinneringen levend. Ze bouwen voort op sociale herinneringen en geven die door in een vaste, herhaalbare vorm van culturele herinnering’, aldus Van Vree. Hij vertelt dat sociale herinneringen verhalen en beelden zijn die binnen groepen worden gedeeld, zoals binnen families en dorpen. Die oorspronkelijk afkomstig zijn van de generatie die de oorlog zelf meemaakte.
Schaap is hier een voorbeeld van, hij vertelt over zijn familiegeschiedenis tijdens de verzetswandeling en documenteert de geschiedenis ook op zijn website. ‘Thuis werd er niet over de oorlog gepraat’, vertelt hij onderweg. ‘Ik mocht op bepaalde plekken in het huis van mijn opa en oma niet komen. Een voorbeeld van waar ik niet mocht komen was een kast. Het bleek dat daar een vluchtroute zat voor als de Duitsers zouden komen’, vertelt hij terwijl de wandeling zich vervolgt.
Informatie verzamelen
Voormalige droppingsveld
Luursema met zijn map met afbeeldingen
Bij aankomst op de volgende locatie loopt de groep een oudere woonwijk in. Luursema pakt zijn map met afbeeldingen en begint te vertellen. ‘Hier achter jullie zie je het oude droppingsveld.’ De groep wordt onrustig en doet een stapje opzij om naar het weiland te kijken. Luursema vertelt door over een verzetsstrijder binnen de verzetsgroep Sally. ‘Deze man’, zegt hij, terwijl hij naar zijn map wijst waarop een jonge man staat afgebeeld, ‘werkte voor de verzetsgroep en was ook betrokken bij de hulp aan onderduikers.’ Het is muisstil.
Door in diverse archieven, zoals het Westfries Archief te kijken, komt Luursema aan zijn informatie, maar dat niet alleen. Door naar namen te kijken op foto’s van de verzetsgroep en dorpsgenoten te spreken, die al langer in Wijdenes wonen, komt hij weer tot nieuwe informatie. Zo is ook Arie Schaap benaderd. ‘Wij wisten dat zijn grootouders bij de verzetsgroep zaten. Toen zijn we gaan zoeken en kwamen we erachter dat Arie een eigen website heeft met informatie over het verhaal van zijn grootouders. Vervolgens hebben we contact gezocht. Hij kwam bij ons op bezoek om het verhaal vanuit zijn herinnering te vertellen’, legt Luursema uit.
Persoonlijke verhalen
‘Sociale herinneringen vormen de grond waarop de belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog floreert’, aldus Van Vree.
Onderzoek laat zien dat herinneringen, naarmate ze worden doorgegeven aan volgende generaties, vaak veranderen. Details uit persoonlijke verhalen kunnen verdwijnen of worden aangepast, terwijl algemene verhalen meestal behouden blijven en emotionele verhalen zelfs sterker worden uitgelegd. Daarnaast ligt de nadruk vaak op slachtofferschap en spelen familiegevoelens een rol, waardoor emoties ook zonder verhalen worden doorgegeven.
Luursema probeert de sociale herinneringen over te brengen. Door contacten te onderhouden, nieuwe contacten te maken en nazaten te laten meelopen met de verzetswandeling, zo probeert hij de kern van de verhalen op een eerlijke manier weer te geven. Daarnaast brengt hij culturele herinneringen over. Dit zijn volgens Van Vree herinneringen die zijn vastgelegd in bijvoorbeeld foto’s, boeken en schoolmateriaal. Door een map met afbeeldingen mee te nemen en deze te laten zien op de plekken waar de gebeurtenissen hebben plaatsgevonden worden de culturele herinneringen zichtbaar.
Afbeeldingen worden laten zien
‘Historische grond’
Groep loopt door naar volgende locatie
Hans Luursema staat bij de locatie van het gevonden houten plankje
De wandeling stopt bij een groot huis. ‘Hier in dit huis heeft een onderduiker gezeten en in 2001 is er tijdens een verbouwing een houten plankje gevonden waarop de onderduiker destijds een tekst heeft geschreven’, vertelt Luursema. Hij pakt zijn map en citeert wat er op het houten plankje staat. ‘In deze holte heb ik, Niene Mol, oud 19 jaar, een veilige toevlucht gevonden tijdens razzia’s onder de Duitse bezetting in de winter van 1944 -1945. Zaterdagmiddag, 5 mei 1945’, citeert Luursema. In dit huis zat een schuilplaats in het plafond, waar de man zich schuilhield. Het plankje is nog in bezit van de huidige bewoners.
De groep loopt naar de laatste locatie toe, het huis van de familie Schaap en dus het oude huis van de grootouders van Arie Schaap. Hier werden ook munitie en wapens verborgen als er een dropping had plaatsgevonden. ‘We staan hier nu voor mij op historische grond, dit is het oude boerderij gebied van mijn grootouders’, vertelt Schaap. ‘Er zaten hier minstens 3 onderduikers, zij zijn verzorgd door mijn oma’, vertelt hij verder, met emotie in zijn stem.
Foto boerderij van familie Schaap
Toekomst
Hans en Annemieke Luursema zien zichzelf de wandeling nog een aantal jaren organiseren, maar hopen dat er volgende generaties zijn die het stokje willen overnemen. ‘Zo ben ik ook eens op een basisschool geweest om het verhaal over Sally te vertellen. We proberen kinderen bij te brengen wat de oorlog heeft betekent en hopen de boodschap zo lang mogelijk door te geven, zodat mensen erover nadenken en deze mechanismen herkennen.’
76 procent van de jongeren 16 tot 24 jaar geeft aan 4 mei belangrijk of heel belangrijk te vinden. Dit is een hogere score dan bij de leeftijdsgroepen daarboven, van leeftijd 25 tot 45 jaar. Tegelijkertijd is het gevoel van verbondenheid met de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog onder deze jongste twee groepen het laagst, namelijk 37 procent. ‘Hoe jonger de generatie, des te zwakker wordt de sociale herinnering en dus de betrokkenheid’, aldus Van Vree. ‘Dit zou wel gestimuleerd kunnen worden door lokale activiteiten. Dan gaat het om een verbondenheid die in gang wordt gezet door emoties in culturele herinneringen.’