De dementiezorg staat onder druk op dit moment door een tekort aan zorg. Naar verwachting zal dit aantal alsmaar stijgen, waardoor de druk op deze zorg toeneemt. Creatieve therapie, zoals muziektherapie, kan helpen om de zorgdruk te verbeteren en dragelijker te maken. Hoe kan muziektherapie ervoor zorgen dat deze druk verlicht kan worden?

Een mevrouw met dementie zit met een theetje in haar hand aan de tafel. Ze is vandaag overgeplaatst van haar eigen huis naar verzorgingstehuis Topaz Overrhyn in Leiden. Marian Jaspers-Fayer, de muziektherapeut, komt binnen in de ruimte en gaat zitten. ,,Hallo mevrouw! U bent nieuw hè? We gaan samen muziek maken en zingen”, zegt Marian met een hoge opgewekte stem. ,,Ik ga absoluut niet zingen hoor’’, reageert de vrouw stellig. Na een paar liedjes te hebben gespeeld vraagt Marian: ,,Op wat voor school zat u, mevrouw?’’ De mevrouw kijkt op en reageert: ,,Ik zat op een christelijke school.’’ Marian begint met het zingen van een liedje, waarvan zij vermoedt dat de mevrouw deze kent. De mevrouw knikt afkeurend, ze kent het liedje niet. Later in het liedje lichten haar ogen op. Vanaf dat moment zong de vrouw alle liedjes mee.

Muziektherapie, een vorm van creatieve therapie, helpt ouderen met dementie op een manier waar geen medicijn tegenop kan. Het kan er namelijk voor zorgen dat niet-wensbaar gedrag verminderd kan worden, zoals onrust, agressie, somberheid en rusteloosheid. Voor ouderen die verhuizen naar een verzorgingshuis is het, volgens muziektherapeut Marian, namelijk lastig om zich aan te passen. Ze moeten alles achterlaten en komen terecht in een woning met tientallen andere mensen. Door muziek kunnen deze bewoners weer tot rust komen en ontspannen in hun nieuwe omgeving, waardoor niet-wensbaar gedrag een mindere rol hoeft te spelen in het tehuis met de verzorgers.

Muziektherapie werkt niet alleen voor rust, maar ook voor het delen van verhalen. De bewoners bouwen namelijk een vertrouwensband op: ze voelen zich gehoord en gezien. Zo heeft Marian een keer meegemaakt dat een bewoner niet in de zogeheten huiskamer wilde eten met andere bewoners. ,,We hadden zo’n band met elkaar dat hij mij vertelde dat hij ooit als kind in een jappenkamp had gezeten.’’ Een jappenkamp is een interneringskamp in Zuidoost-Azië, waar Japanse bezetters burgers en krijgsgevangenen uit geallieerde landen tijdens de Tweede Wereldoorlog opsloten onder zware omstandigheden. ,,In de huiskamer zat hij altijd tegenover een Aziatische vrouw en hij gaf aan dat hij het heel erg vond om te zeggen, maar de vrouw deed hem denken aan die tijd. Samen met deze bewoner heb ik zo een oplossing gevonden en kreeg hij een andere plek, waardoor hij rustig met de andere bewoners kon eten’’, vertelt Marian.

Dementie wordt een zichtbaar probleem in Nederland, aldus Alzheimer Nederland. Het aantal mensen met dementie wordt in 2050 naar verwachting namelijk verdubbeld. Op dit moment zijn er driehonderdduizend mensen met dementie. De hoge stijging hiervan zal een enorme druk op de zorg veroorzaken. Hierdoor ontstaat er een tekort aan verpleeghuisplekken, raken verzorgers overbelast en gaat het algehele zorgniveau omlaag. Deze uitdagingen maken de zorgen voor de toekomst alleen maar groter, waardoor alle hulp voor mensen met dementie een verlichtende rol kunnen spelen voor zowel het probleem als de verzorger.

Muziektherapie heeft niet alleen een positief effect op de bewoners zelf, maar ook op de desbetreffende zorgmedewerkers. Zo is muziektherapeut en onderzoeker Nina Wollersberger in 2023 een onderzoek gestart naar de impact op de zorgmedewerkers. Meer rust bij de bewoner gaat namelijk hand in hand met de positiviteit bij de verzorger. Naast rust, wordt de band tussen beiden ook versterkt. Zo ziet de verzorger de persoon niet alleen als een patiënt, maar ook als iemand met waardevolle emoties en herinneringen. Hierdoor is er meer connectie tussen bewoner en verzorger, wat een goed effect heeft op de mensen die werken in de dementiezorg.

,,Het is voor een behandelaar ook fijn om een andere kant van de bewoners te zien. Er is bijvoorbeeld ook een verpleegkundige die vaker piano speelt hier, samen met deze mensen. Muziektherapie wordt hier vaak eerst ingezet voordat medicatie wordt voorgeschreven of verhoogd voor iemand’’, vertelt Marian. Volgens haar wordt muziektherapie steeds vaker een vast onderdeel van de zorg en worden verzorgers hier ook steeds meer in opgeleid. ,,Ik hoop dat iedereen muziek in gaat zetten en begrijpt dat het effect heeft voor de bewoners. Daarnaast hoop ik dat het goed wordt overgedragen. Niet alleen naar de bewoners, maar ook naar de zorgmedewerkers.’’

,,Het mooiste aan mijn beroep is dat mensen een deel van zichzelf terugvinden’’, zegt Marian. ,,Ze kunnen iets vertellen wat de ander niet weet, wat ook zorgt voor meer contact onderling. Je ziet dat sommige mensen die weinig emotie tonen, aan de hand van een lied ineens een heel verhaal vertellen.’’ Dit merkt Marian vooral rond 4 en 5 mei. ,,Zo was er een mevrouw die in detail vertelde hoe ze ondergedoken zat. Haar dochter zat erbij en had dit nog nooit gehoord. De mensen vinden onderdelen van zichzelf terug en kunnen dit ook overdragen naar familie toe.’’

De muzikale Marian Jaspers-Fayer heeft een passie voor de muziektherapie die zij biedt aan verschillende groepen mensen, waaronder ouderen met dementie.

Niet alleen in Nederland speelt muziektherapie een rol, zo bestaat er in Engeland een groot project met muziektherapiecafés. Dit is gestart door de burgemeester van Groot-Manchester samen met Brits kamerorkest Manchester Camerata, dat bekend staat om hun innovatieve samenwerkingen en projecten zoals muziektherapie. Er zijn tien cafés geopend om zo meer dan duizend mensen met dementie te ondersteunen. De burgermeester hoopt hiermee dat de kwaliteit van het leven van deze mensen verbeterd wordt en dat de druk op de zorg verminderd. Volgens hem zou het zelfs ‘levensveranderend’ zijn voor personen met dementie en hun verzorgers. Ook in Nederland zijn er verschillende innovatieve projecten zoals ‘Het Gouden Uur’, waar aangepaste muziekprogramma’s online te beluisteren zijn voor personen met dementie.

Muziektherapeut Marian maakt zelf ook gebruik van innovatieve technologie, zo bestaat er een kussen waar muziek uitkomt om rust te bevorderen tijdens het slapen. ,,In dat kussen zitten luidsprekertjes ingebouwd waar zachte muziek uitkomt. Deze kan je instellen waardoor hij na een tijdje uitgaat. Hierdoor horen de bewoners niet constant rare geluiden op de gang waar ze onrustig van kunnen worden.’’ Wel spreekt ze haar zorgen uit voor de toekomst: ,,Nu zie je een gemeenschappelijk geheugen bij de groepen bewoners. Op dit moment hebben alle basisscholen verschillende musicals en luistert iedereen naar andere muziek. Het wordt moeilijk, je moet later heel goed weten wat voor insteek je hebt en wat je kan aanbieden om samen muziek te maken.’’

,,We hebben je gemist Marian’’, roept een van de vrouwen aan de tafel. Marian legt haar piano neer op de tafel en start, na een praatje over de kerstdagen, met het spelen en zingen van liedjes. Een van de nieuwe bewoners van de verdieping staat meteen op en begint te dansen met zijn handen in de lucht. ,,Jan, ga zitten’’, roept een andere bewoonster die bezorgd is om de man. De man gaat verder met dansen, maar met een kleine lach op zijn gezicht gaat hij toch weer zitten. Ook de mevrouw die Jan duidelijk maakte dat hij moest zitten ontspant en zingt mee met de liedjes.

Marian komt na de therapie Jan en zijn vrouw tegen in de wandelgangen. ,,Hallo!’’, zegt hij tegen Marian. Hij herkent haar duidelijk van eerder op de dag. ,,Danst Jan altijd zo?’’, vraagt Marian aan zijn vrouw. Terwijl zij haar man aankijkt, lacht ze: ,,Vroeger wel, toen danste hij altijd.’’

Tekst: Noortje Maenen, Foto’s: Noortje Maenen