Op een donderdagavond in de wijk Terézváros, in het zesde district van Boedapest, lopen bezoekers het gebouw in waar het Joods Community Centrum voor de viering van Sjavoeot samenkomt. Achter de gevel van het gele, licht verweerde gebouw vullen stemmen en begroetingen de ruimte terwijl de feestdag begint, waarop de ontvangst van de Thora wordt herdacht. Marcell Kenesei, de executive director van het JCC, opent de bijeenkomst met een toelichting over de verschillende activiteiten die deze avond bezocht kunnen worden. 

Tegelijkertijd leeft er onder de aanwezigen ook een nieuwe realiteit: de recente politieke machtswisseling in het land met de mogelijke gevolgen daarvan voor het dagelijks leven. Binnen de Joodse gemeenschap zal dit steeds zichtbaarder worden tijdens deze avond. 

Zestien jaar lang presenteerde Viktor Orbán zich als beschermer van de Joodse gemeenschap in Hongarije. Nu een nieuw politiek tijdperk is begonnen, denken Hongaarse Joden na over een voorzichtig hoopvolle toekomst met hun nieuwe premier Péter Magyar. 

Uitleg video over de Joodse gemeenschap in Boedapest. Jochem Verhoeven

Onder Orbán

In de borrelzaal op de bovenste verdieping staat een rijk gevulde tafel met verschillende soorten kazen en groene druiven. Tijdens Sjavoeot worden druiven en traditionele zuivelproducten gegeten ter symbolisering van de nieuwe oogst, de vruchtbaarheid en moederliefde. Aan tafel plukt Maria Lieberman (directeur van Centropa Budapest, het Hongaarse Kantoor van het educatieve instituut voor Joodse familiegeschiedenis) een druif van een trosje en neemt ze een stukje kaas van haar bord. Terwijl ze eet vertelt ze over de oorsprong van de traditie.

Er ontstaat bij de feesttafel al snel een gesprek over de positie van Joden in Hongarije. Volgens Lieberman is antisemitisme geen nieuw fenomeen, maar een historisch verankerd probleem. Er bestaat in het land zowel een kerkelijk-christelijke traditie van antisemitisme als een extreemrechtse variant die al lange tijd aanwezig is.

Ze verwijst naar het beleid van de Orbán-regering die volgens haar weliswaar een zero-tolerancebeleid tegen antisemitisme uitsprak, maar dit niet altijd door vertaalde naar optreden tegen publieke uitingen binnen de politieke kring. 

Maria Lieberman. Tessa de Prie

Tegelijkertijd benadrukt ze dat ze de afgelopen jaren nauwelijks directe confrontaties met antisemitisme heeft ervaren. Wel noemt ze de zogenoemde ‘Soros-campagne’ van de regering-Orbán als voorbeeld van beeldvorming die door delen van de Joodse gemeenschap als problematisch werd ervaren. In die campagne werd de Hongaars-Amerikaanse filantroop George Soros, oprichter van de Open Society Foundations, neergezet als een invloedrijke speler achter Europese politiek en migratiebeleid. 

Volgens critici riepen de gebruikte beelden en retoriek daarbij soms oude antisemitische stereotypen op, ook al benadrukte Orbán dat de campagne gericht was op Soros’ politieke invloed en niet op zijn Joodse afkomst.  

Orbán sprak daarnaast zijn regeringsleden niet aan op hun antisemitische uitspraken. Dat vindt Lieberman zorgelijk.  

Orbáns beleid richting de Joodse gemeenschap heeft een dubbele kant. Enerzijds presenteert de Hongaarse regering zich als beschermer van Joden, met streng optreden tegen antisemitisme, herdenking van de Holocaust en steun aan Joodse instellingen.  

Anderzijds voerde Orbán politieke campagnes tegen George Soros, waarbij beeldvorming soms leunde op klassieke samenzweringsmotieven.   

Hierdoor ontstaat een paradox: officieel bescherming en tolerantie, maar tegelijk politieke retoriek die door critici als risicovol of polariserend wordt gezien voor Joodse gemeenschap. 

Creativiteit leert 

Gedurende de avond zijn er creatieve workshops: Sjavoeot draait behalve om zuivelproducten eten ook om leren en verdieping. Er wordt in het Hebreeuws geschreven en er worden collages gemaakt. 

Aan een van de tafels knippen een man en vrouw foto’s uit tijdschriften. Op een collage verschijnen de gezichten van Orbán en Magyar. Daarnaast schrijven twee vrouwen met kalligrafische pennen Hebreeuwse teksten. 

De hele avond wordt er creatief geleerd. Tessa de Prie.

Creatief directeur Gergo Borbas van het JCC plaatst het beleid van Orbán in de context van zestien jaar politieke dominantie. “Er is een hele generatie in Hongarije opgegroeid met Orbán als enige premier, die heeft hun politieke realiteit sterk beïnvloed,” aldus Borbas.  

Terwijl deelnemers zich naar de volgende workshop verplaatsen, kijkt Borbas uit over de zaal. De discussie over Orbán laat hem niet los. 

Hij stelt dat het Orbán-tijdperk vooral werd gekenmerkt door politieke en culturele centralisatie. Dit wekte de suggestie dat Joden in Hongarije in een veilige omgeving zouden leven. Het is te kort door de bocht om de aanval van Hamas op Israël van 7 oktober in de media te misbruiken om de veiligheid van Joden in Hongarije te benadrukken.  

Tegelijkertijd erkent hij dat veel joden in Boedapest zich relatief veilig voelen. 

Dit komt onder andere doordat het land weinig grote spanningen kent rond immigratie en omdat extreme conflicten met de Joodse gemeenschap zoals in West-Europa hier minder aanwezig zijn.  

Dat veiligheidsgevoel blijkt ook uit onderzoek van het Europees Bureau voor de Grondrechten (FRA), 2024: in Hongarije maakt 23% van de Joodse respondenten zich grote zorgen over antisemitische intimidatie, tegenover een Europees gemiddelde van 53%.  

Het gevoel van veiligheid kan niet los gezien worden van politieke keuzes die gemaakt worden, volgens Borbas, zoals het verbod door Orbán op bepaalde demonstraties en het misbruik door het negatief inzetten van minderheden in politieke campagnes. Toen het politiek nuttig was, speelde Orbán ook in op antisemitische sentimenten: hij zette George Soros op grote posters. De slogan was letterlijk: “laat hem niet het laatste lachje hebben.”  

 Gergo Borbas. “Er is een hele generatie in Hongarije opgegroeid met Orbán als enige premier, die heeft hun politieke realiteit sterk beïnvloed.” Tessa de Prie

Veel woorden weinig daden 

Met een glas rosé bier voor zich leunt Marcell Kenesei achterover in zijn stoel aan een van de tafels in het JCC. Terwijl kennissen naar hem toelopen en hem snel begroeten op weg naar de volgende activiteit, blikt hij terug op zestien jaar Orbán. 

Bedachtzaam vertelt Kenesei dat het aangekondigde zero-tolerancebeleid tegen antisemitisme in de praktijk nauwelijks zichtbaar was. Hij stelt dat veel van wat de regering-Orbán deed vooral “veel woorden waren en weinig daden.” Antisemitisme zou volgens hem niet structureel zijn aangepakt, maar eerder politiek verschoven, of vervangen door andere thema’s, zoals het anti-immigratiebeleid. 

Hij stelt dat Orbán zichzelf presenteerde als een beschermer van de Joodse gemeenschap, maar dat dit in realiteit vooral retorisch was. Ook wijst hij met Lieberman en Borbas op de controversiële campagnes die Orbán doorvoerde.  

Aan de andere kant kaart hij aan dat er na 7 oktober wel concrete politieke stappen zijn gezet, zoals het tegenhouden van pro-Palestijnse demonstraties en het versterken van de relatie met Israël. 

Deze acties van Orbán hebben bij sommige joden het gevoel van veiligheid versterkt, maar de onderliggende motivatie blijft vooral politiek en strategisch en niet gebaseerd op daadwerkelijke bescherming van de Joodse gemeenschap in Hongarije. 

  

Marcell Kenesei. Tessa de Prie

Antisemitisme in Hongarije en Europa 

Tussen de brede straten van het Joodse kwartier staat de Rumbachstraat -synagoge. De versierde gevel, het glas-in-lood en de koepel laten het licht zacht de ruimte binnenvallen. In een van de zalen spreekt rabbijn Peter Deutsch over de veiligheid van Joden in Hongarije.  

De Rumbachstraat-synagoge in Boedapest. Rumbach Sebestyén u. 13, 1074 Hongarije. Tessa de Prie.

Hij neemt een slok water en kijkt kort de zaal rond voordat hij vertelt over het dagelijks leven in het land: hij voelt zich altijd veilig, loopt zonder zorgen over straat en heeft nog nooit een antisemitische aanval meegemaakt. 

Hiermee staan de online-ervaringen in contrast. De anonieme bedreigingen zijn niet van de lucht. “Wanneer je reacties leest zoals ‘jullie zijn kindermoordenaars’ en ‘ga terug naar Israël’, is dat heel verdrietig.”  

Peter Deustch kijkt uit over zijn synagoge. Tessa de Prie

Terug bij de viering van Sjavoeot wordt het avondeten klaargezet en lopen deelnemers naar de tafels om op te scheppen. Het gesprek gaat nu meer over de veiligheid van joden in Europa. Die veiligheid is niet overal op hetzelfde niveau.  

Uit hetzelfde onderzoek van de FRA, blijkt ook dat in Europa zo’n 80% een toename van antisemitisme ervaarde in de afgelopen vijf jaar terwijl dit in Hongarije maar 58% was. Uit een ander onderzoek van de Europese Commissie, Het Eurobarometer-onderzoek (2026), hangt deze ontwikkeling volgens 69% van de Europeanen samen met spanningen in het Midden-Oosten, een duidelijke stijging ten opzichte van 54% in 2018. 

Het onderzoek van de Hongaarse socioloog András Kovács concludeert dat het antisemitisme in Hongarije zich anders uit dan in West-Europa. Lieberman vat dat onderscheid als volgt samen: “Wanneer mensen mij vragen naar het zogenaamde ‘nieuwe antisemitisme’ zeg ik altijd: het drijft niet op geopolitiek, maar op ingesleten complottheorieën en een gebrek aan kennis over de Joodse gemeenschap.” 

Het nieuwe antisemitisme houdt dus ook in dat de fysieke onveiligheid voor joden uitblijft en dit wordt verklaard door de sterke assimilatie van joden in Hongarije. Identificatie verloopt vaker via cultuur dan religie, waardoor zij minder zichtbaar afwijken van de rest van de samenleving.  

Educatie en onderlinge integratie 

Deutsch verwijst naar het zero-tolerancebeleid van Hongarije en stelt dat de strikte handhaving van de wet ervoor zorgt dat het op straat als zeer veilig wordt ervaren. 

Volgens de FRA-enquête uit 2024 gaf 2% van de Joodse respondenten in Hongarije aan in de afgelopen vijf jaar fysiek te zijn aangevallen vanwege hun Joodse identiteit, tegenover een Europees gemiddelde van 5%. Ook ervoer 12% discriminatie in het voorgaande jaar, tegenover 20% gemiddeld in de onderzochte EU-landen. 

De gemeenschap zet daarnaast sterk in op educatie. Zo geven Joodse organisaties actief voorlichting op christelijke scholen. Volgens rabbijn Deutsch draagt dit bij aan onderling begrip. “Waar Joodse scholen in Nederland of Frankrijk uit angst voor geweld zijn uitgegroeid tot streng beveiligde instellingen, ontstaat hier een meer natuurlijke vorm van integratie die vooroordelen kan verminderen.”  

 

Moeder en dochter mooi gekleed voor Sjavoeot. Tessa de Prie

Visie op de overwinning van Peter Magyar 

 Na de verkiezingsoverwinning van Péter Magyar en zijn Tisza-partij heerst ook binnen de Joodse gemeenschap in Boedapest opluchting. Jarenlang gold de hoofdstad als een belangrijk centrum van democratisch verzet tegen de centralisatie onder Orbán. “Budapest is altijd een progressieve hub geweest, voor ons laat deze overwinning zien dat het politieke systeem niet onaantastbaar is. Mensen zijn minder bang geworden om zich uit te spreken,” zegt Borbas. 

Voorzichtig optimisme  

Kenesei reageert zichtbaar emotioneel op de verkiezingsnacht. Hij schraapt even zijn keel: “Ik moet toegeven dat ik heb gehuild toen de resultaten binnenkwamen.” Een vreedzame machtswisseling is in een democratie de ultieme test. Fidesz won vier verkiezingen op rij met een tweederdemeerderheid binnen een kiessysteem dat sterk in hun voordeel werkte. Dat die machtsstructuur nu wordt doorbroken, voelt voor hem als een historisch moment. Voor de Joodse gemeenschap is een opener- en meer Europese koers van groot belang.  

Er wordt gesproken over de nieuwe toekomst met Péter Magyar. Tessa de Prie

Magyar’s betrokkenheid bij de Joodse gemeenschap 

Het voorzichtig optimisme binnen de gemeenschap wordt mede gevoed door de verschillende acties van de nieuwe premier. Enkele dagen na zijn verkiezingsoverwinning verscheen Péter Magyar bij de nationale Holocaustherdenking, waar hij met keppeltje op zijn respect betuigde en in gesprek ging met vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap. 

“Dat hij direct na zijn winst twintig minuten de tijd nam om persoonlijk met ons te spreken, was een krachtig signaal,” zegt Deutsch. De bredere politieke betrokkenheid stemt hem positief. De Joodse gemeenschap is sterk verweven met het politieke leven hier. Meerdere nieuwe ministers hebben Joodse wortels en hun kinderen zitten bij elkaar op school.  

Financiële onzekerheden en interne verdeling 

Kenesei benoemt drie Joodse instellingen die onder het beleid van Orbán subsidie ontvingen: Mazsihisz (de grootste Joodse organisatie in Hongarije), Chabad (een orthodoxe beweging) en onafhankelijke Joodse ngo’s. Het grootste deel van de financiering gaat naar de eerste twee organisaties, terwijl de meerderheid van de Hongaarse Joden juist tot de achterban van de onafhankelijke ngo’s behoort. Dit zorgt voor spanning binnen de gemeenschap: Mazsihisz en Chabad vrezen dat hun subsidiepositie onder een mogelijk herzien beleid verzwakt, terwijl onafhankelijke organisaties juist hopen op een eerlijkere en transparantere verdeling van middelen. 

“Als Magyar meer transparantie brengt, hopen we op een eerlijkere verdeling waarin ook de burgermaatschappij kan groeien,” zegt Kenesei. Het blijft echter onzeker hoe deze geldstromen zich in de toekomst zullen ontwikkelen. 

Beleid richting Europa

De internationale koers van de nieuwe regering zorgt ook voor discussie. Onder Orbán was de band met Israël nauw. Hongarije blokkeerde regelmatig EU-sancties. Magyar wil juist meer aansluiten bij de Europese koers en het Internationaal Strafhof respecteren. Dat leidt tot tegenstrijdige signalen richting Israël in verband met de erkenning van het Internationaal Strafhof en de relatie met Netanyahu, wat bij sommigen tot onrust leidt.  

Kenesei lacht even als hij de ironie van het buitenlandbeleid schetst: Péter Magyar kondigde aan dat Hongarije het ICC-statuut weer volledig gaat erkennen, wat in theorie betekent dat hij Netanyahu zou moeten arresteren als die op bezoek komt. Tegelijkertijd nodigde hij diezelfde Netanyahu uit voor de herdenking van de revolutie van 1956.  

Het parlementsgebouw. Tessa de Prie.

Toekomst  

 De uitdaging voor de Joodse gemeenschap ligt niet alleen in veiligheid, maar ook in hun positie binnen het ‘nieuwe’ Hongarije. Voor velen voelt de politieke verschuiving een kans om de rechtsstaat te versterken. Leven in een vrijer land, in een echte democratie, is altijd goed voor de Joodse gemeenschap, stelt Borbas en benadrukt dat de gemeenschap hier actief aan wil gaan bijdragen.  

Die houding wordt versterkt door de eerste beleidskeuzes van de nieuwe regering. Lieberman prijst de benoeming van deskundige ministers, onder meer in het onderwijs. Kenesei wijst daarnaast op het effect van de verkiezingen in relatie tot de samenleving: de belofte om de ambtstermijn van premiers te beperken tot acht jaar wordt daarbij gezien als een signaal van institutionele vernieuwing. “Mensen realiseren zich dat hun stem daadwerkelijk een verschil kan maken.”  

Hoop  

Deutsch vat het als volgt samen: wanneer Péter Magyar alles correct aanpakt en het land economisch sterk en veilig houdt, heeft de Joodse gemeenschap hier simpelweg een prachtige toekomst.  

Tegen middernacht loopt de zaal langzaam leeg. Glazen worden opgeruimd, de lichten gaan uit. Buiten zijn de straten van Terézváros stil. Binnen werd gesproken over antisemitisme, veiligheid en politieke verandering. Wat de overwinning van Péter Magyar precies zal betekenen voor Hongaarse Joden is nog onduidelijk. Wat blijft hangen is voorzichtig optimisme.