Brandende auto’s, vernielde winkels en confrontaties met de politie. In verschillende Europese landen lopen demonstraties soms uit op gewelddadige rellen. Maar waarom kiezen sommige demonstranten voor geweld? En misschien nog opvallender… Kan geweld ervoor zorgen dat de politiek juist sneller luistert?

Demonstreren is bedoeld om je stem te laten horen. Toch blijft het niet altijd bij spandoeken en vreedzame protestmarsen. Volgens protestonderzoeker Deren Onursal moeten we onderscheid maken tussen de reden waarom mensen demonstreren en de reden waarom protesten gewelddadig worden. Stijgende prijzen en bezuinigingen kunnen verklaren waarom mensen de straat op gaan, maar niet automatisch waarom ze geweld gebruiken.

Uit onderzoek van Onursal blijkt dat geweld soms ook een bewuste strategie kan zijn. In democratische landen zijn regeringen afhankelijk van verkiezingen en publieke steun. Daardoor kunnen ze terughoudender zijn met hard optreden tegen demonstranten.

“In onze gegevens gingen meer gewelddadige protesten samen met meer bereidheid van overheden om aan de eisen van demonstranten tegemoet te komen”, legt Onursal uit. Volgens hem was dat verband het sterkst in democratische landen.

Hoewel gewelddadige demonstraties tegenwoordig veel aandacht krijgen, is het verschijnsel niet nieuw. Volgens historicus Jouke Terpijn gaan rellen over de kosten van levensonderhoud al eeuwen terug.

“Rellen vanwege onbetaalbaar levensonderhoud en/of tekorten zijn al zo oud als beschavingen zelf”, vertelt Terpijn.

Hij verwijst naar de zogenoemde broodopstanden, waarbij mensen in opstand kwamen wanneer voedsel en andere basisbehoeften onbetaalbaar werden. Volgens Terpijn verschillen de protesten van nu van die van vroeger, maar blijft de onderliggende frustratie vergelijkbaar.

Ook jongeren spelen vaak een belangrijke rol bij demonstraties. Volgens Terpijn kunnen zij soms eerder grenzen overschrijden, doordat ze minder te verliezen denken te hebben of elkaar meeslepen in de situatie.

Maar ook de reactie van de politie kan invloed hebben op het verloop van een demonstratie. Onursal onderzocht hoe mensen reageren op verschillende vormen van politieoptreden. Uit zijn experimenten in Argentinië en de Verenigde Staten bleek dat hard optreden angst kan oproepen, maar dat die angst mensen niet altijd tegenhoudt. Soms zijn demonstranten daardoor juist meer bereid om door te gaan.

Het blijft een opvallende tegenstelling. Geweld tijdens demonstraties wordt vaak veroordeeld, maar onderzoek laat zien dat gewelddadige acties soms samengaan met meer politieke concessies. Dat betekent niet dat geweld noodzakelijk is om iets te bereiken.

Misschien is de belangrijkste vraag daarom niet alleen waarom demonstranten geweld gebruiken, maar ook wat er gebeurt wanneer zij het gevoel krijgen dat vreedzaam protesteren niets meer oplevert.