Sportswashing – Saudi-Arabië heeft de plannen naar buiten gebracht voor het WK voetbal over tien jaar. In het bidbook is een futuristisch WK afgebeeld dat iedereen moet verbazen. Het WK in 2034 moet de vooruitgang van het koninkrijk tentoonstellen. En dus vindt er, twaalf jaar na het WK in Qatar, weer een veelbesproken WK plaats in de Golfregio. “De politieke repressie is een stuk groter in Saudi-Arabië.”

Minuut 78 breekt aan als Ismaeel Mohammad de bal voor het Senegalese doel slingert, de nummer negen van Qatar, Muntari, kopt de bal binnen en vindt de aansluitingstreffer in de openingswedstrijd van het WK. Het zal voor nu, en wellicht voor lange tijd het enige doelpunt zijn wat Qatar op een WK heeft gescoord. De Golfstaat beleeft een dramatisch toernooi. Het gastland verloor alle drie de groepsduels. Zowel Ecuador (2-0), Senegal (1-3) als het Nederlands elftal (0-2) waren te sterk. Met nul punten en een doelsaldo van -6 werd het land zelfs het slechtst presterende gastland ooit op een WK.

Ergens op de eretribune zit hij naast de emir van Qatar en FIFA-baas Gianni Infantino, de ambitieuze kroonprins van buurland Saudi-Arabië, Mohammed Bin Salman (alias MBS). Wie de denkwijze van de kroonprins enigszins begrijpt weet dat er geen enkel scenario voor hem mogelijk is dat het Saudische elftal zo zou kunnen afgaan in eigen land. De nationale ploeg wint enkele dagen later van wereldkampioen Argentinië en verrast de voetbalwereld. Die overwinning zorgt ernaar verluidt voor dat de plannen voor een wereldkampioenschap in stroomversnelling komen. MBS is op papier kroonprins maar door de 88-jarige leeftijd van zijn vader heeft de 50 jaar jongere zoon de touwtjes al even in handen.

 

 

[aesop_chapter title=”Razendsnel proces” bgtype=”img” full=”on” img=”https://svjmedia.nl/baukevanelk/wp-content/uploads/sites/894/2024/08/581016725838341.jpg” video_autoplay=”play_scroll” bgcolor=”#888888″ revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

 

Plannen voor een WK in de Golfstaat, dat tig keer zo groot en machtig is als Qatar, zijn dan al in de maak. 2030 zou het uitgangspunt zijn, maar dat mislukt. Vier jaar later wordt de droom van MBS alsnog verwezenlijkt. Saudi-Arabië werd de enige overgebleven kandidaat voor het WK van 2034 na een bijzonder snel proces. Aanvankelijk zou de toewijzing pas in 2026 plaatsvinden, maar nadat op 4 oktober bekend werd gemaakt dat het WK van 2030 zou worden gehouden in Spanje, Portugal, Marokko, Argentinië, Uruguay en Paraguay, riep de FIFA Aziatische en Oceanische landen op om snel een bid in te dienen voor het WK van 2034.

De regels van de FIFA schrijven voor dat het toernooi moet roteren tussen de continenten, waardoor voor 2034 alleen Azië en Oceanië in aanmerking kwamen. In 2026 zal het toernooi plaatsvinden in Noord-Amerika (Canada, Verenigde Staten en Mexico), en vier jaar later in Europa, Afrika en Zuid-Amerika.

Iets meer dan een uur, 65 minuten om precies te zijn, nadat de FIFA haar oproep had gedaan, leverde Saudi-Arabië hun plannen al in. Australië, dat weinig steun leek te hebben, trok zich terug op de laatste dag van de indieningsperiode.

 

[aesop_chapter title=”KNVB en kabinet reageren op bidbook” bgtype=”img” full=”on” video_autoplay=”play_scroll” bgcolor=”#888888″ revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

Just Spee, voormalig bondsvoorzitter van de KNVB, reageert dan als volgt bij de bondsvergadering in 2023: “Voor eens en altijd wil ik als voorzitter van de KNVB duidelijk maken dat wij verbaasd en teleurgesteld zijn dat het proces van de toewijzing van 2034 en de toewijzing van 2030 in een wereldwijd politiek compromis gegoten lijkt te zijn.”

 

[aesop_quote type=”block” background=”#282828″ text=”#ffffff” align=”left” size=”1″ quote=”“We zijn een voetbalbond waarbij voetballers zich moeten kunnen richten op de prestatie van hun leven.”” parallax=”off” direction=”left” revealfx=”off”]

 

 

Op diezelfde vergadering geeft de KNVB aan dat zij enkel inhoudelijk zullen reageren wanneer er een bidbook naar buiten is gebracht. Na aanvraag bij de voetbalbond komt de KNVB met het volgende statement: “De bids voor het organiseren van het WK voetbal in 2030 (Portugal, Marokko en Spanje) en 2034 (Saudi-Arabië) zijn officieel ingediend. Het is belangrijk dat het toewijzingsproces zorgvuldig verloopt met een openbaar rapport en aandacht voor mensenrechten. De bids zullen wij goed gaan bestuderen en we wachten ook de FIFA-evaluatie af. Daarbij onderstrepen wij dat wij altijd goed overleggen en samenwerken met de overheid, maatschappelijke partners en de UEFA om verantwoord deel te nemen aan internationale toernooien. Zoals bekend zullen wij bij kwalificatie voor grote internationale sportevenementen zoals een WK voetbal deelnemen als onderdeel van de wereldwijde voetbalgemeenschap. We zijn een voetbalbond waarbij voetballers zich moeten kunnen richten op de prestatie van hun leven.”

 

Ook in het kabinet wacht men de evaluatie vanuit de voetbalwereldbond af, zo laat een woordvoerder van Vincent Karremans (VVD), staatssecretaris Sport, weten.

 

“We hebben kennisgenomen van de publicatie van het bidbook van Saudi-Arabië voor het WK voetbal 2034. Saudi-Arabië heeft het bidbook voor het WK voetbal 2034 recentelijk overhandigd aan de FIFA.  De FIFA gaat nu eerst het bidbook technisch evalueren. Dit zullen we dan ook eerst afwachten. Nederland acht het van belang dat het bidbook voldoende ingaat op de inzet van Saudi-Arabië ten aanzien van de internationaal geldende standaarden op het gebied van mensenrechten, werkomstandigheden en milieu en hoe hieraan te voldoen.  Wij zullen het bidbook ook zelf bestuderen, met in het bijzonder aandacht voor de mensenrechtenparagraaf en over de uitwerking hiervan in gesprek blijven met Saudi-Arabië middels o.a. de structurele bilaterale mensenrechtendialoog.”

[aesop_chapter title=”All eyes on the prize” bgtype=”img” full=”on” video_autoplay=”play_scroll” bgcolor=”#888888″ revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

Amnesty International, Human Rights Watch en tal van andere mensenrechtenorganisaties luiden net als bij Qatar de noodklok: hier is sprake van ‘sportswashing’. Een strategie waar sport als een soort promotiemiddel wordt gebruikt om het dictatoriale regime van het desbetreffende land te verbloemen. Met het aantrekken van wereldsterren als Cristiano Ronaldo, Karim Benzema en Neymar speelt Saudi-Arabië het spel echter op Champions League niveau. De kroonprins zelf ligt niet wakker van de term die wordt gebruikt door de mensenrechtenorganisaties en heeft alle ogen op het regeringsplan voor 2030. In een interview met FOX News zegt hij er het volgende over: “Als sportswashing mijn BBP met 1% kan verhogen, dan zal ik doorgaan met sportswashing, Het kan me niet schelen … Ik mik op nog eens 1,5%. Noem het wat je wilt, we gaan die 1,5% behalen.”

De uitspraak van de kroonprins kenmerkt de daadkracht en tunnelvisie die MBS heeft als het aankomt op zijn levenswerk. New York Times journalist Justin Scheck schreef samen met Bradley Hope de internationale bestseller ‘Blood and Oil’ over Bin Salman, en onderschrijft die gedrevenheid: “In Saudi-Arabië is hij de enige die overal de leiding over heeft, en hij kan doen wat hij wil,” zegt de Pulitzer Prize-finalist. “Of het nu gaat om olieproductie, militaire acties of het bepalen waar de enorme sommen geld die hij beheert worden geïnvesteerd.”

 

Het WK en de miljarden die in sport worden geïnvesteerd zijn slechts een deel van een uitgebreide strategie waarin Saudi-Arabië minder afhankelijk moet worden van olie, en zo een stabiele factor kan worden op het wereldtoneel: Vision 2030. De strategie is ambitieus, futuristisch en veelbelovend voor het land Saudi-Arabië. Afhankelijk zijn van olie is eindig, en kwetsbaar, dus moest er een strategie ontwikkeld worden waarin de afhankelijkheid van deze inkomstenbron zou afnemen.

Het regeringsplan stampt tal van projecten uit de grond, wie alleen al een blik werp op het bidbook merkt op dat er elf nieuwe stadions gebouwd moeten worden in een tijdsbestek van tien jaar.

Carolien Roelants en Paul Aarts schreven meer dan tien jaar geleden een boek over het koninkrijk genaamd “Saudi-Arabië, de revolutie die nog moet komen”,  en dat de revolutie er is, beamen allebei de auteurs. Volgens hen verkeert Saudi-Arabië in een razendsnelle ontwikkeling, mede door de daadkracht van de jonge kroonprins.

Enkele jaren geleden stond Saudi-Arabië niet hoog op de bekende indexen van ‘How to do business’, die worden samengesteld door onder andere de Economist en de Wereldbank. Aarts merkt op dat Saudi-Arabië gestaag klimt op deze lijsten. Het wordt steeds makkelijker om zaken te doen in het land, mede dankzij verbeterde regelingen, meer transparantie en grotere accountability, vooral voor buitenlandse bedrijven. Bijna zes jaar na de moord op journalist Jamal Khashoggi, die met goedkeuring van de staat om het leven werd gebracht in het Saudische consulaat in Istanbul, investeren buitenlandse bedrijven weer in projecten in Saudi-Arabië.

Al die projecten leveren werk op, en niet alleen voor mannen. Saudi-Arabië maakt grote vooruitgang op het gebied van vrouwenrechten, zo weet ook de hoogleraar. “Het levert natuurlijk ook heel veel op, want vrouwen kunnen dan werken en worden productief. Ze verdienen een salaris, kunnen meer geld uitgeven, enzovoort. Er zit dus een duidelijke economische dimensie aan, naast het feit dat vrouwen een grotere rol krijgen in het dagelijks leven en vooral op de arbeidsmarkt,” aldus Aarts..

Roelants was zelfs positief geschokt over de ontwikkelingen toen ze het land vorig jaar bezocht. Mannen en vrouwen zitten door elkaar heen in de restaurants, vrouwen werken in de openbare orde – vaak met gezichtsluier. Alle eer gaat echter niet richting Koning Salman en zijn zoon, de kroonprins, zegt de columnist van het NRC. De vorige koning Abdullah benoemde al vrouwen in zijn adviesraad, tegen de wens in van de geestelijke macht.

 

[aesop_chapter title=”Kritisch geluid” bgtype=”img” full=”on” video_autoplay=”play_scroll” bgcolor=”#888888″ revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

Onder koning Abdullah was qua activisme een stuk meer mogelijk dan onder het repressieve beleid van Salman. Achter de prestigieuze projecten en toename van vrouwenrechten zit een grimmige kant: “Feitelijk voorbeeld is dat ik onder Abdullah vrouwenactivisten gewoon in Saudi-Arabië kon interviewen en dat ook deed,” zegt Roelants. “Diezelfde vrouwenactivisten gingen allemaal de cel in onder de onder de huidige koning en kroonprins. Voor zover ze niet meer in de cel zitten, mogen ze geen woord zeggen.”

De politieke repressie is onder het beleid van de kroonprins fors toegenomen. Het is volgens Midden-Oosten deskundige Aarts de negatieve kant van de ontwikkelingen die het koninkrijk doormaakt, al plaatst hij er ook de kanttekening bij dat dit niet nieuw is. Zij het via social media, of op andere manieren, sinds MBS het voor het zeggen heeft is het vrijwel onmogelijk om iets van kritisch geluid te laten horen. De Saudische bevolking is monddood gemaakt door de gevolgen die men kan ondervinden als ze kritiek uiten op het beleid of de handelswijze van de oliestaat.

Khashoggi was als journalist voor The Washington Post een van de invloedrijkste criticasters van de Saudische kroonprins, en werd letterlijk monddood gemaakt. Volgens vrienden van de Saudische journalist is Khashoggi na zijn dood in stukken gehakt. De moord op de journalist maakte duidelijk dat je nergens in de wereld veilig bent als je kritiek uit op het beleid van Saudi-Arabië.

 

 

 

[aesop_chapter bgtype=”img” full=”on” img=”https://svjmedia.nl/baukevanelk/wp-content/uploads/sites/894/2024/08/581010250140357.jpg” video_autoplay=”play_scroll” bgcolor=”#888888″ revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

Elke medaille heeft een keerzijde, en in het geval van Saudi-Arabië lijkt die keerzijde aan de donkere kant. Want wanneer de blik op het WK voetbal en de talloze andere projecten gaat, moet daar een hoop voor wijken, ook de omstandigheden van arbeiders. Shariful Hasan is adjunct-directeur van het migratieprogramma bij Brac, een Bengaalse ontwikkelingsorganisatie. Een half miljoen Bengalen maakten in 2023 al de reis richting de oliestaat, en nu het bidbook officieel is overhandigd zullen er naar verwachting nog grotere stromen arbeidsmigranten afreizen voor de bouw van de faciliteiten daar. Net als in Qatar vallen ook hier doden. Vier Bengalen per dag in 2022. Het overlijden van een arbeidsmigrant wordt vaak gecommuniceerd als het sterven door een natuurlijke dood. Volgens officiële gegevens werd tussen januari en oktober 2022 76% van de sterfgevallen van Bengalen in Saudi-Arabië door de autoriteiten in Bangladesh geregistreerd als “natuurlijk,” op basis van documenten die door de Saudische autoriteiten werden verstrekt. “Ze zijn fit wanneer ze vertrekken, dus waarom zouden ze sterven?” zegt Hasan tegen The Guardian, dat een grootschalig onderzoek deed. Ook Amnesty International maakt zich zorgen, vooral omdat de mensenrechtenorganisaties geen zicht heeft op de ontwikkelingen in het land.

 

Het Ministerie van Human Resources en Sociale Ontwikkeling in Saudi-Arabië gaf aan dat de recente wijzigingen in verschillende artikelen van de arbeidswet, goedgekeurd tijdens de kabinetsvergadering op dinsdag 6 augustus, zullen bijdragen aan het creëren van een aantrekkelijkere werkomgeving voor werknemers en het realiseren van duurzame ontwikkeling, in lijn met de doelstellingen van Saudi Vision 2030. Of de hernieuwde arbeidswetten ook invloed zullen hebben op de buitenlandse arbeidsmigranten is nog maar de vraag.

[aesop_quote type=”block” background=”#282828″ text=”#ffffff” align=”left” size=”1″ quote=”De wijken waarin de arbeiders wonen doen denken aan de achterbuurten van Dehli” parallax=”off” direction=”left” revealfx=”off”]

Hoe daadkrachtig de kroonprins MBS ook is, hij valt in exact hetzelfde mes als Qatar deed. Scheck deed voor zijn boek over de kroonprins jarenlang onderzoek en begrijpt niet waarom hij geen actie onderneemt. De weersomstandigheden kan MBS vanzelfsprekend niet veranderen, maar de rest? “Laat ze wat minder werken en geef ze beter eten, loon en huisvesting,” zegt Scheck. De wijken waarin de arbeiders wonen doen denken aan de achterbuurten van Dehli, zo vies en achtergesteld. In Jeddah werden diezelfde wijken met de grond gelijkgemaakt, waar die mensen nu zijn? Ook Aarts en Roelants hebben geen idee.

[aesop_chapter title=”De Rolls-Royce onder de voetballers” bgtype=”img” full=”on” video_autoplay=”play_scroll” bgcolor=”#888888″ revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

Met nog tien jaar te gaan is er nog een hoop werk aan de winkel voor Saudi-Arabië. Niet alleen voor het land, maar ook voor het voetbal. “We wilden gewoon deze wedstrijd doorkomen zonder vernedering, en we waren verrast,” zei MBS na de overwinning van zijn Green Falcons op het Argentinië van Lionel Messi, die later de wereldbeker won.

In het voetbalgekke Saudi-Arabië kreeg de bevolking drie dagen vrij en stond er voor heel de selectie een Rolls-Royce Phantom op de stoep, met de groetjes van de kroonprins. Een maand na de winst streek de grote Cristiano Ronaldo neer op Saudische bodem om een megacontract te tekenen voor Al Nassr. Die club werd zes maanden later voor 80% eigendom van het Public Investment Fund, met MBS als voorzitter. Ook de andere drie grote clubs (Al Ittihad, Al Hilal en Al Ahli) kwamen onder het bewind te staan van de Saudische staat. Hoeveel invloed heeft de komst van de sterren als Neymar, Ronaldo, Benzema en tal van andere topvoetballers op het Saudische voetbal? De investeringen van PIF stuwen de marktwaarde van de Saudi Pro League vanzelfsprekend naar grote hoogtes, zo is te zien op de grafieken die zijn opgevraagd bij Transfermarkt, het internationale digitale voetbalplatform.

 

[aesop_image img=”https://svjmedia.nl/baukevanelk/wp-content/uploads/sites/894/2024/08/Saudi-league.jpg” panorama=”off” credit=”Bron: Transfermarkt” align=”center” lightbox=”on” captionsrc=”custom” caption=”De onderstaande data weergeven de volgende gebeurtenissen in het Saudische voetbal op chronologische volgorde: Saudi-Arabië wint van Argentinië, Ronaldo tekent bij Al Nassr, PIF koopt meerderheidsbelang in vier grote clubs, Benzema tekent bij Al-Ittihad, Neymar tekent bij Al Hilal, Saudi-Arabië stelt zich kandidaat voor WK 2034. ” captionposition=”left” revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

[aesop_chapter title=”Zand in de motor” bgtype=”img” full=”on” video_autoplay=”play_scroll” bgcolor=”#888888″ revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

“Ik denk dat spelers bij ons in de nationale ploeg met twee vingers in de neus bij Ajax en Feyenoord meekunnen,” zei Taco van den Velde toen hij assistent was van Bert van Marwijk bij het nationale elftal van Saudi-Arabië in 2017. Het hoge salaris was volgens van den Velde de reden dat er geen spelers van Saudische afkomst terug te vinden waren in de Eredivisie.

Na de winst op Argentinië, en de daaropvolgende massa investeringen in het Saudische voetbal is er vooralsnog geen vooruitgang geboekt op nationaal gebied. Een nationaal elftal met spelers die sinds een jaar wekelijks samenspelen met supersterren kent dezelfde marktwaarde als die van Sparta Rotterdam. Op de FIFA-wereldranglijst staat Saudi-Arabië met een 56^ste plek 22 noteringen lager dan het slechtste gastland ooit op een WK, buurman Qatar.

 

[aesop_image img=”https://svjmedia.nl/baukevanelk/wp-content/uploads/sites/894/2024/08/Saudi-nationale-elftal.jpg” panorama=”off” credit=”Bron: Transfermarkt” align=”center” lightbox=”on” captionsrc=”custom” caption=”Het Saudische voetbalelftal heeft een vergelijkbare marktwaarde als die van Sparta Rotterdam.” captionposition=”left” revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

 

[aesop_image img=”https://svjmedia.nl/baukevanelk/wp-content/uploads/sites/894/2024/08/Saudi-wereldranglijst.jpg” panorama=”off” credit=”Bron: Transfermarkt” align=”center” lightbox=”on” captionsrc=”custom” caption=”Na de winst op Argentinië is het bergafwaarts gegaan voor het Saudische elftal wat betreft de FIFA wereldranglijst.” captionposition=”left” revealfx=”off” overlay_revealfx=”off”]

Deze transferzomer blijft de hand vooralsnog op de knip bij de Saudische clubs. De grote sterren van boven de 30 zijn gearriveerd en moeten spelers uit andere leeftijdsklasse naar de competitie weten te brengen. De 34-jarige Wojciech Szczęsny leek de overstap te maken van Juventus naar Al Nassr, maar de club koos uiteindelijk voor de 25-jarige Braziliaan Bento. Al-Ittihad flirt al een jaar met de 32-jarige Mohamed Salah, maar contracteerde de 25-jarige Moussa Diaby van Aston Villa. Promovendus Al-Qadsiah, eigendom van oliegigant Aramco, legde weliswaar de ervaren Nacho (34), en Aubameyang (35) vast, maar wist ook Arsenal en Olympique Marseille af te troeven door het 22-jarige talent Ezequil Fernàndez over te nemen van Boca Juniors.

En dus gaat de blik op de toekomst, met een duidelijke visie. De Mahd academie, uiteraard onderdeel van de regering, moet de sterren van de toekomst opleiden. Portugese toptrainer Jose Mourinho is betrokken bij het project, en onlangs contracteerde de academie Mike Puig. De Spanjaard is de nieuwe CEO en moet zijn ervaring als directeur van La Masia, de jeugdopleiding van FC Barcelona, overbrengen op het Saudische jeugdvoetbal.

 

De Mahd academie bedankt meermaals voor interesse in het voetbalproject, maar Puig staat niet open voor een interview. Ook de Europese en Nederlandse coaches verwijzen richting de persafdeling. “Aangezien we een overheidsproject zijn, moeten alle verzoeken via de officiële kanalen en onze communicatiedienst verlopen,” laat een medewerker van de academie ons weten.

 

De Saudische bevolking mag weinig kritiek geven, maar duidt ook geen kritiek, zo ondervond Aarts ook tijdens zijn laatste bezoek. Volgens de hoogleraar hebben de Saudi’s genoeg van de kritiek vanuit het Westen: “Wij weten zelf wel wat goed voor ons is. En hou nou toch eens op met ons altijd maar te bekritiseren. Laat ons nou doen zoals wij het doen.”

Over tien jaar zal duidelijk worden of het land en het nationale elftal op meerdere vlakken klaar is voor een WK voetbal en het Vision 2030-plan is waargemaakt. Vooralsnog is prestigeproject NEOM nog in aanbouw, is de 170 kilometer lange wolkenkrabber The Line slechts 2,4 kilometer en zijn de meeste stadions enkel nog woestijnzand.

Scheck is duidelijk op de vraag of het WK een kroon zou zijn op Vision 2030. “Het draait voornamelijk nog om olie. Er is geen fundamentele verandering geweest in het vestigen van grote internationale bedrijven in Saudi-Arabië en de economie is in wezen hetzelfde gebleven, maar ze hebben een voetbaltoernooi georganiseerd. Als dat het hoogtepunt van Vision 2030 is, dan is het project niet geslaagd.”

Het is een open deur die kan worden ingetrapt als de discussies oplaaien over regenboogbanden, knielen voorafgaand aan een fluitsignaal of het meezingen van een volkslied. Volgens vele liefhebbers horen sport en politiek gescheiden te blijven, toch wordt sport sinds 1934 actief gebruikt om regimes te verbloemen. Een artikel over hoe sportswashing de voetbalwereld steeds meer aan het veranderen is, en hoe het gestopt kan worden.  

 

Een maand geleden verloor de finale haar imago, waar men normaal behouden spel en weinig goals verwacht mondde de eindstrijd uit in een waar spektakel. De Vlo uit Rosario tegen het pijlsnelle supertalent uit de banlieue. De een verlangend naar de kroon op zijn carrière, de ander op jacht om het record te verbreken van de onlangs overleden Braziliaanse legende Pelé. Penalty’s zorgden ervoor dat de Lionel Messi zijn heilige graal te pakken kreeg en zo uit de schaduw van Diego Armando Maradona kon stappen.

De finale in Doha moet met glinsterende ogen zijn bekeken door Nasser Al-Khelaïfi, de voorzitter van Qatar Sports Investments, die de twee wereldsterren normaal op de Franse velden ziet floreren met Qatar Airways op hun borst in het shirt van Paris Saint-Germain.

Na bakken kritiek en boycots kregen de Qatari wat ze voor ogen hadden: het wereldkampioenschap voetbal in Qatar zal voor altijd verbonden blijven aan de wereldbeker van Lionel Messi, niemand die over honderd jaar nog spreekt over de erbarmelijke omstandigheden waarin de arbeiders de stadions moesten bouwen. Het is de landen uit de Golfregio de afgelopen jaren goed gelukt om een flinke vinger in de pap te krijgen in de sportwereld, tal van evenementen worden georganiseerd in hun landen en grote voetbalclubs als Paris Saint-Germain en Manchester City zijn in handen van de investeringsmaatschappijen en sjeiks. De reden dat deze landen miljarden investeren? Sportswashing. Mussolini gaf in 1934 het voorbeeld dat voor velen deed volgen. Hitler zorgde twee jaar later voor een waar propaganda feest in Berlijn tijdens de Olympische Spelen en zorgde ervoor dat Nazi-Duitsland piekfijn werd afgebeeld op de wereldwijde televisie. Rusland en China organiseerden allebei de Olympische Spelen, Putin kreeg het ook voor elkaar om nog een WK voetbal te organiseren. Toch zijn de golfstaten de ultieme sportswashers van deze tijd: de invloed die zij hebben in de internationale sportwereld is onderhand ongekend. Buiten het WK voetbal organiseren ze atletiek, wielerwedstrijden en tal van andere sportevenementen in hun eigen landen. Op de shirts van de bekende voetbalploegen prijkt trots de sponsoren van Qatarese, Emirati of Saudische afkomst. De landen of koninklijke families van de golfstaten kennen vaak grote belangen binnen deze bedrijven. Een onwetend persoon zal denken dat de sjeiks de clubs gebruiken als speeltje met hun onbeperkte stroom aan geld. De waarheid is dat de sport wordt gebruikt voor het afleiden van de misstanden die er zijn in het land.

 

36 dagen na het WK in Qatar kan voorzichtig de balans worden opgemaakt: in hoeverre is de sportswashing van de Qatari gelukt? Erwin van Veen is Midden-Oosten expert en senior onderzoeker aan het Clingendael instituut, Qatar kijkt volgens hem met gemengde gevoelens terug op het wereldkampioenschap in eigen land. ‘’Het gastheerschap van het WK was bedoeld om de ‘soft power’ van het emiraat een flinke boost te geven en dat is maar ten dele gelukt. Nationaal en in de Arabische wereld heerste er denk ik veel trots op een succesvol verlopen toernooi met spannende wedstrijden en zonder grote incidenten. Vanuit de Westerse wereld kreeg Qatar evenwel veel – terechte en onterechte – kritiek over zich heen op het gebied van haar gebrekkige behandeling gastarbeiders, de achtergestelde positie van de vrouw, intolerantie ten opzichte van LGTBQ+ denken, zijn en doen, alsook de late ban op alcoholgebruik. Dat hadden ze niet in die mate verwacht, denk ik, en de ervaring kleurt de forse investering die ze deden wat negatiever in.’’

 

[aesop_quote type=”block” background=”#282828″ text=”#ffffff” align=”left” size=”1″ quote=”Qatar voerde de show op die het jarenlang had voorbereid” parallax=”off” direction=”left” revealfx=”off”]

Joris Kooiman dook voor het NRC diep in de casus rondom het WK in Qatar. De sportjournalist dompelde zich onder in het subtiele machtsspel achter de populairste sport ter wereld en maakte de podcastserie ‘De coup van Qatar’. Volgens Kooiman is Qatar heel tevreden over het toernooi: ‘’Natuurlijk was er frustratie over de kritiek, goed te merken in de speeches van de emir en Infantino daags voor het begin van het WK, maar gaandeweg het toernooi raakten die geluiden op de achtergrond. Kritiek maakte plaats voor bewondering – voor de gloednieuwe stadions, de blinkende metrolijnen, de strakke organisatie, de spannende wedstrijden. Qatar voerde de show op die het jarenlang had voorbereid en slaagde erin het publiek in vervoering te brengen, precies zoals beoogd.’’

 

Volgens van Veen is het Qatar ook gelukt om het begrip sportswashing succesvol toe te passen op de wereldbevolking, met uitzondering op de Westerse wereld, waar de onderzoeker aan het Clingendael instituut ook kritisch op is. ‘’Het WK heeft Qatar uiteindelijk wel op een positieve manier op de kaart gezet, maar veel meer in de niet-Westerse dan in de Westerse wereld als gevolg van verschillende mensenrechtenvraagstukken. Daarvoor was het met ca. USD 220 miljard aan geschatte uitgaven dan wel weer een dure investering. Ik denk dat de conclusie zich opdringt dat een soft power strategie alleen echt succes kan hebben als je als land niet tegelijkertijd ook grote zwaktes op datzelfde vlak hebt. Zoals gebrekkige rechten voor arbeidsmigranten en vrouwen in een context van autoritair bestuur zonder vrije media. Tegelijkertijd kan ik goed begrijpen dat Qatar zich disproportioneel de maat genomen voelt in vergelijking met landen als Rusland of China – de gastheren van voorgaande grote sportevenementen. Dat komt dan denk ik mede door het negatieve vergrootglas waaronder – onterecht – de Arabische wereld al langer ligt in het Westen. En deels door tekortkomingen van de regering van Qatar. Als je bijvoorbeeld het internationale convenant voor burgerlijke en politieke rechten tekent, zoals Qatar dat deed in 2018, dan moet je er natuurlijk wel werk van maken.’’

 

Dat Qatar zijn softpower strategie kon uitvoeren heeft alles te maken met de FIFA, zo vindt journalist en schrijver Edwin Schoon, die al jaren onderzoek doet naar de voetbalbond. ‘’Dat is natuurlijk de crux in dit verhaal dat FIFA – door allerlei interne en externe sportpolitieke omstandigheden – de macht noch had, noch heeft gegrepen om Qatar te dwingen de mensenrechten (als voornaamste voorbeeld) te eerbiedigen. En dat er dus werd gevoetbald ‘op de graven’ van de slachtoffers. Al met al natuurlijk schandalig in een wereld, waarvan je zou hopen dat inclusiviteit, de garantie op het eerbiedigen van mensenrechten en waarden dat ‘sport voor iedereen is’ zeker door een grote sportbond niet alleen geaccepteerd, maar proactief geïmplementeerd zouden moeten worden.’’

 

Kroonprins sportswashing

Een geslaagd WK dus, althans, voor Qatar. En wat Qatar kan, dat kunnen wij beter, zo zal kroonprins Mohammed bin-Salman gedacht hebben. De kroonprins uit Saoedi-Arabië vestigde vorig jaar officieel zijn naam in de voetbalwereld door het overnemen van Newcastle United. De prins is voorzitter van het publieke investeringsfonds van Saoedi-Arabië en betaalde na lange onderhandelingen honderden miljoenen voor de club uit Engeland die na de degradatiestrijd van vorig jaar nu derde staat in de Premier League. Het is onderdeel van de sportswashing strategie via ownership, men krijgt een positiever beeld over de Saoedi’s omdat zij de club leiden richting een beter beleid. Naar verluidt gaat Saoedi-Arabië een bid doen op het WK in 2030 of 2034, zo weet ook Joris Kooiman: ‘’Een WK over drie continenten, mogelijk met steun van de drie betrokken voetbalfederaties (UEFA, AFC, CAF) en aangesloten landen. Die gaan erover. Er is geld zat, Saoedi-Arabië zou zelfs willen betalen voor de stadions en infrastructuur in Griekenland en Egypte. Bovendien is Mohammed bin Salman close met Gianni Infantino, is al meermaals gebleken. Onder meer tijdens de openingswedstrijd van het WK in Qatar, waar hij naast Infantino en de emir van Qatar zat.’’

 

Het organiseren van een WK in Saoedi-Arabië heeft volgens Erwin van Veen te maken met de strategie die bin-Salman voert voor het land, ongeveer dezelfde beweegredenen als Qatar. ‘’Mohammed bin-Salman is bezig met een groot moderniseringsproject voor het land waar brood en spelen, zogezegd, een belangrijk onderdeel vanuit maken alsook meer nadruk op nationale trots. Een WK past daar goed in.’’ Volgens de Midden-Oosten expert is de kans aannemelijk dat Saoedi-Arabië op net zoveel, zoniet nog meer, kritiek kan reken als Qatar.

Het zou volgens organisaties als Amnesty International een nieuw dieptepunt betekenen in de historie van de FIFA, toch zal er niemand meer raar opkijken als het bin-Salman daadwerkelijk lukt om het WK in handen te krijgen. De golfstaten hebben macht binnen de FIFA, en bij Infantino. Hoe komt het dat de rijke oliestaten hun spel kunnen spelen binnen de voetbalwereld? Het antwoord is geld, aldus Edwin Schoon. ‘’FIFA is een grote organisatie. Met vele stromingen. Maar de president heeft een uiterst machtige positie. En Infantino schurkt al sinds zijn aantreden tegen de Arabische wereld aan. Hij heeft door dat die geldstromen de dominante zijn in de sportwereld de komende decennia.’’ Volgens de schrijver ligt een mooie baan in de Arabische sportwereld in het verschiet wanneer Infantino onverhoeds ontslagen zou worden bij een of ander schandaal.

Zand in de motor van de sportswashers

Met de stijgende macht van de rijke Golfstaten binnen de voetbalwereld en de FIFA is de vraag hoe men een toewijzing aan landen als Qatar tegen kan gaan. Volgens Schoon is het heel simpel: ‘’In de statuten van FIFA juridisch bindend vastleggen dat elk gastland van een WK zich moet houden aan criteria op gebied van mensenrechten, inclusie en duurzaamheid.’’ Jan van der Putten denkt daar geheel anders over. Je hoeft volgens de schrijver en journalist niks te verwachten van internationale sportbonden en olympische comités, dit soort problemen kunnen alleen op regeringsniveau worden aangepakt. ‘’Want over politieke problemen beslissen politieke autoriteiten.’’

Een finale als die van een maand geleden verdient het heilige gras van Wembley, San Siro of een theater vol dromen. Een afgeladen Maracanā of een trillende Kuip, een land waar voetbal leeft en wordt geleefd, waar de voetbalcultuur diepgeworteld in de grond zit. Jogo bonito, the beautiful game. Zand in de sportswashingmotoren en liefde voor het spel moeten ervoor zorgen dat de Johan Cruijffschaal niet wordt afgewerkt op Saudisch grondgebied zoals de Supercoppa Italiana en de Supercopa. Ik heb nog nooit een zak geld een goal zien maken, zou Cruijff zeggen.