De examenperiode op de middelbare scholen staat weer voor de deur. Voor duizenden leerlingen betekent dit niet alleen zwetend de examens maken in die enorme zalen, maar ook opzien tegen het Nederlands mondeling. Want laten we eerlijk zijn, de samenvattingen zijn gelezen, de boeken niet.
Ik ben vanaf jongs af aan een enorme leesliefhebber, ik verslind boeken alsof het niets is en spendeer met plezier een avond met een goed boek op de bank. Toch kwam er ook in mijn middelbare school tijd een pijnlijk kantelpunt. Door de verplichting van de leeslijst en het ‘dood analyseren’ van elke zin, ontstond er een scheiding tussen mij en mijn geliefde boeken. Zelfs de boeken op mijn eigen lijst heb ik niet allemaal gelezen. De huidige opzet van het literatuuronderwijs werkt niet: het is de nekslag voor het leesplezier.
Van passie naar plicht
Het is geen onderbuikgevoel dat jongeren minder lezen, de cijfers van Stichting Lezen bevestigen dit beeld. Naar mate leerlingen ouder worden, neemt hun leestijd af. Op de basisschool duiken kinderen nog met plezier de boeken in, maar zodra zij de middelbare school bereiken komen ze in een neerwaartse spiraal. Op de basisschool geeft een ruime meerderheid, 82%, aan dat zij lezen leuk of zelfs heel erg leuk vinden. Zodra scholieren naar de middelbare school gaan, daalt dat percentage drastisch. Dan is er nog maar 51% die aangeeft dat zij lezen leuk vinden. Op de middelbare school daalt de liefde voor lezen dus enorm, de reden daarvoor lijkt de verschuiving te zijn van vrijwillig lezen, naar verplicht lezen.
Een ver-van-mijn-bedshow
Een ander groot struikelblok is de thematiek van de leeslijst. Natuurlijk zijn de klassiekers als Max Havelaar of De aanslag literair waardevol, maar de thema’s staan mijlenver af van de gemiddelde zestienjarige.
Neem als voorbeeld Het diner van Herman Koch, wie heeft het niet gelezen. Dat draait om moord, complexe familiegeheimen en het beschermen van je eigen kinderen. Of Het gouden ei van Tim Krabbe, waar de focus ligt op het verlies van een grote liefde. Welke scholier kan zich nou echt identificeren met het verlies van de liefde van je leven of het bewaren van kwalijke familiegeheimen? Als zestienjarige middelbare scholier kon ik dit in elk geval niet.
De boodschap en de diepere laag van het verhaal vliegt simpelweg over de hoofden van de scholieren heen, omdat de binding met het verhaal ontbreekt. De leerlingen hoeven de diepere laag van het verhaal niet direct meegemaakt te hebben, maar het moet zich op zijn minst aansluiten bij de belevingswereld van een puber. Wanneer een verhaal onrealistisch voelt, is jezelf verplaatsen in de situatie lastig. Hierdoor wordt lezen eerder een taak in plaats van een verrijking.
Empathie in gevaar
De gevolgen van het verlies van leesplezier zijn groter dan enkel een laag cijfer voor het mondeling. Er is namelijk een samenhang tussen het lezen van fictie en het empathisch vermogen van de mens.
Door in de huid van een personage te kruipen, werken we aan ons inlevingsvermogen. Onderzoek van de Radboud Universiteit benadrukt dat fervente lezers vaak beter in staat zijn om perspectieven van anderen te begrijpen. Als de leeslijst ervoor zorgt dat jongeren minder gaan lezen, betekent dat op lange termijn simpelweg minder begrip voor de medemens.
Meer lezen zorgt dus indirect voor meer liefde naar elkaar. Naar mijn mening is meer liefde iets wat we best kunnen gebruiken in de wereld.
Tijd voor balans
De oplossing ligt in een betere balans. Natuurlijk is ons cultureel erfgoed belangrijk en moeten bepaalde verhalen van generatie op generatie overgedragen worden. Alleen moet er ook ruimte komen voor boeken waar leerlingen energie van krijgen, zelfs als die misschien ‘niet op het juiste niveau’ liggen. Het gaat hier dan natuurlijk niet om boeken als dikkie dik, een maatschappelijke boodschap blijft belangrijk. Maar geef leerlingen de ruimte om te lezen wat hen raakt, van graphic novels tot een roman. Alleen zo redden we het empathisch vermogen van de volgende generatie en zorgen we ervoor dat boeken weer een bron van inspiratie worden, in plaats van een verplichting voor de examens.
We moeten leerlingen weer leren hoe ze plezier kunnen halen uit het lezen, in plaats van ze direct te dwingen tot een enorme analyse van motieven en metaforen. Het is tijd voor balans tussen emotie en literatuur. Wanneer we beginnen bij het leesplezier, volgt de literaire diepgang vanzelf.