De ontkerkelijking in Nederland leek decennialang een onomkeerbaar proces. Nu is er echter een stagnering in de daling zichtbaar, onder jongeren is er zelfs sprake van een stijging. Terwijl onderzoekers nog aarzelen om van een heropleving te spreken, lijkt er een verschuiving plaats te vinden in de geloofsbeleving van deze jongeren. Van de kerkbanken naar hun telefoonscherm. Geloof wordt daar niet langer gezien als een stoffig instituut, maar als een zelfgekozen levensstijl. 

Een stagnerende trend in de statistieken

Paul Vermeer, religiewetenschapper betrokken bij het onderzoek God in Nederland 1966-2024, ziet de afwijking in het historische patroon. ‘Iedere generatie was tot nog toe net weer iets minder kerkelijk of religieus betrokken dan de daaraan voorafgaande generatie’, licht Vermeer toe. ‘Dat is eigenlijk het patroon dat je overal ziet. De ouderen die nog religieus zijn die overlijden en die worden opgevolgd door generaties die net iets minder religieus zijn.’ 

In het meest recente onderzoek komt naar voren dat deze dynamiek is doorbroken. Onder generatie Z, geboren tussen 2001 en 2007, is het aandeel dat aangeeft gelovig te zijn gegroeid. Het is een aantal procentpunten hoger dan de generatie die daaraan voorafgaat. Volgens Vermeer is dat zeker een opvallende bevinding, omdat het ingaat tegen alle trends. 
Onderzoekers benadrukken wel dat het belangrijk is om voorzichtig te blijven, de term ‘religieuze heropleving’ wordt in de wetenschap gemeden. Vermeer legt uit dat er bij zulke procentpuntverschillen altijd rekening moet worden gehouden met de invloed van een steekproef. Bovendien vertaalt de innerlijke overtuiging zich nog niet in uiterlijk gedrag. ‘In die gedragsindicatoren zien we dat verschil niet. Dus er is een deel van de generatie die zegt “ik ben religieus en ik geloof in God”, maar dat vertaalt zich nog niet in een groter deel dat naar de kerk gaat.’ 

Vandaar dat de onderzoekers de heropleving onder jongeren nuanceren. ‘We zeggen niet dat het niet zo is, maar we weten het eigenlijk gewoon nog niet,’ zegt Vermeer. Om daar meer inzicht in te krijgen wordt er een landelijk vervolgonderzoek opgezet dat zich exclusief op deze leeftijdscategorie richt.

Opgroeien in chaos

Dat de belangstelling voor het geloof, specifiek het christendom, bij de huidige generatie twintigers aanslaat, kent volgens experts een sociologische oorzaak. Een eerste verklaring ligt in de wijze waarop deze jongeren in aanraking komen met het geloof. Martine Versteeg-ter Veen, directeur van MissieNederland, stelt dat Generatie Z de eerste generatie is waarvan de ouders zelf in een vrijer religieus klimaat zijn opgegroeid.
Bij gebrek aan deze dwingende ervaring hebben deze ouders minder negatieve associaties of een zogenoemd ‘religietrauma’ aan hun kinderen overgedragen. Door dit gebrek aan ballast van hun ouders, zijn jongeren in staat om het geloof met een onbevooroordeelde blik te bekijken. Zij kunnen het christendom ontdekken als een nieuw domein. Dat maakt dat het geloof een autonome, bewuste keuze wordt.  

Daarnaast is deze mogelijke trend een weerspiegeling van de huidige maatschappelijke tijdgeest. Generatie Z groeit op in een tijd van economische onzekerheid, woningnood en klimaatcrises. Het optimisme van de eerdere generaties, ‘als je je best doet, komt het wel goed’, is grotendeels weggevallen.
Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelt dat mentale problemen, eenzaamheid en stress toenemen onder jongeren. Er is in de huidige prestatiemaatschappij een groot individualistisch gevoel rondom deze gevoelens.
Paul Vermeer deelt deze analyse en stelt dat in onzekere tijden, met oorlogsdreiging en vragen over het vinden van een baan of een huis, jongeren een bepaalde mate van vastigheid zoeken die ze in de maatschappij missen.
Het geloof biedt daarin houvast, ook Martine Versteeg-ter Veen ziet dat dit zich uit in een actievere belangstelling voor het geloof. ‘De jongere generatie laat het geloof echt een actieve rol spelen in hun dagelijks leven.’

Van kerkgebouw naar sociale media

De drempel om een traditioneel kerkgebouw op te zoeken is voor seculiere jongeren vaak te hoog. Religie verplaatst zich daarom naar digitale platforms, waar de opkomst van ‘Godfluencers’ een grote rol speelt. Voorheen werd de theologische autoriteit uitgestraald door een predikant of priester, online proberen deze content creators zich juist te profileren als gelijken. Complex theologisch jargon wordt verruild voor alledaagse taal.

‘Ik probeer nooit te overtuigen, altijd te getuigen’

Noor van der Weijden

De 24-jarige Noor van der Weijden is onderdeel van deze digitale beweging. Zij deelt via TikTok haar persoonlijke geloofsleven met bijna twintigduizend volgers. Haar motivatie kwam deels voort uit de stereotype beelden die zij tijdens haar studietijd tegenkwam. De vooroordelen over niet mogen drinken en ‘wachten tot het huwelijk’ voerde de boventoon.
Van der Weijden is online open over haar ervaringen en deelt deze maar al te graag, wel is ze stellig in hoe ze haar ervaringen deelt. ‘Ik probeer nooit te overtuigen, altijd te getuigen’. 

Meer leren over Noor haar online geloofsreis?

Geïnteresseerd in het hele verhaal van Noor? Beluister het audio-interview hier.

Door het delen van persoonlijke twijfels en emoties, ontstaat er een band tussen de content creator en de kijker. Dit maakt dat het geloof voor de generatie die hier online voor het eerst mee in aanraking komt, minder als een verre, onfeilbare autoriteit aanvoelt. Er ontstaat iets wat sociologen een parasociale relatie noemen. De kijker ervaart een gevoel van vertrouwdheid bij de content creator.

Ook is er een proces bestempeld als pious self-fashioning, terug te vinden in de online geloofsreis die ‘godfluencers’ delen. Online wordt de religieuze identiteit visueel aantrekkelijk vormgegeven, met een esthetiek die past bij de moderne cultuur. Daarmee past het bij de eigen (online) identiteit en levensstijl van jongeren. Religie is hierdoor niet langer ‘stoffig’, maar wordt op sociale media gepresenteerd als esthetisch en betekenisvol. 

De transformatie van de fysieke gemeenschap

Hoewel de traditionele statistieken gebaseerd op kerkbezoeken de representativiteit van het geloof te kort doen, blijft de fysieke gemeenschap voor een deel van de jongeren van waarde. De criteria waaraan een kerk moet voldoen om deze doelgroep vast te houden, zijn echter wel veranderd. 

Uit het praktijkonderzoek ‘Samen Jong’ komt naar voren dat succesvolle kerkgemeenschappen aan zes specifieke normen moeten voldoen. Deze kerken moeten prioriteit tonen bij de jongere generatie, oprechte betrokkenheid tonen en zich richten op een concrete boodschap van Jezus in plaats van een abstract godsbeeld.
Daarnaast willen deze jongeren graag een actieve verantwoordelijkheid dragen. Tot slot wil de jongere generatie dat deze gemeenschappen functioneren als een warme, veilige sociale haven en moeten deze maatschappelijke relevantie tonen door concrete hulp te bieden bij problematiek of crises. 

Houvast gevonden in een onzekere wereld 

Waar eerdere generaties seculariseerden om zo los te komen van institutionele dogma’s, kiest een deel van de huidige jeugd juist voor het geloof als een bewust gekozen anker. De digitalisering heeft daaraan bijgedragen door de muren van de traditionele religieuze instituten te doorbreken.
Of de huidige cijfers de voorbode zijn van een trendbreuk en daarmee maatschappelijke verschuiving, blijft een open vraag. Onmiskenbaar is wel dat de betekenisgeving onder jongeren transformeert. Vrij van vooroordelen bouwen zij in tijden van maatschappelijke onzekerheid een eigen fundament. Waarbij het stoffige imago van religie plaatsmaakt voor een esthetische zoektocht naar zingeving en hoop.