In het afgelopen jaar hebben zo’n 300 jongvolwassenen* een einde gemaakt aan hun leven. Sinds 2010 is dit percentage gestegen met 63 procent in deze doelgroep. Over de gehele bevolking is zelfdoding gelijk gebleven, maar onder jongvolwassenen is dit aantal toch gestegen in de laatste jaren. Welke zorgelijke trends hebben aanleiding voor deze toename gecreëerd? Het is belangrijk om verschillende aspecten van het jongvolwassen leven te verkennen. Aspecten die van invloed zouden kunnen zijn op het mentale welzijn.
Let op: In de volgende tekst wordt gesproken over zelfdoding.
Ze had haar moeder beloofd dat als ze ooit een einde aan haar leven zou maken, dat haar lichaam nog te herkennen moest zijn. Tessa was nog geen 19 jaar toen ze besloot uit het leven te stappen. Haar psychische problemen overwonnen haar levenswil en ze trok het niet meer. Met de belofte die ze haar moeder deed, stond ze op de rails, te wachten op de trein. In plaats van te gaan liggen op het spoor stond ze aan de zijkant zodat enkel haar achterhoofd zou worden geraakt en de rest van haar lichaam verder in herkenbare staat zou blijven. Ze was haar belofte nagekomen, maar wel uit het leven van haar moeder verdwenen.
In cijfers
Jongvolwassenen die de keuze maken om niet meer verder te leven. De vraag lijkt simpel: waarom zijn er factoren die hebben geleid tot de toename van zelfdoding onder jongvolwassenen? De betere vraag is echter: hoe kunnen wij dit aanpakken? Het is allereerst van belang om de cijfers op een rij te hebben om betere inzichten te krijgen in dit probleem. Dit kan worden gespecifieerd door de aantallen die worden bijgehouden door het Centraal Bureau voor de Statistieken (CBS). Om jongvolwassenen te categoriseren in de leeftijdsgroep 20 tot 30 jaar, kan worden vastgesteld dat van 2010 tot 2022 het aantal zelfdodingen met 63 procent is gestegen. 148 zelfdodingen in 2010, liep elk jaar op naar uiteindelijk 241 meldingen in 2022.
Voor het jaar 2023 zijn er nog geen cijfers van het CBS bekend maar deze zijn wél uitgebracht door De Commissie Actuele Nederlandse Suïcideregistratie (CANS). Deze organisatie analyseert elke maand de meest recente suicidecijfers. In het kalenderjaar 2023 werden volgens de gegevens van CANS 1885 gevallen van suïcide geregistreerd, waarvan 300* onder jongvolwassenen vielen. Wanneer deze cijfers worden samengevoegd met die van het CBS tot 2022, blijkt dat het aantal zelfmoorden tussen 2010 en 2023 meer dan verdubbeld is.
Risicofactoren
In tegenstelling tot de cijfers van andere leeftijdscategorieën die te maken krijgen met zelfdoding, is het aantal suïcides alleen onder jongvolwassenen zo flink gestegen. “Er is nooit één oorzaak voor pogingen tot zelfdoding,” vertelt Natasha Waslam, Junior Onderzoeker bij de 113 Zelfmoordpreventie. “Factoren die vaak spelen bij suïcidale gedachten onder jongeren en jongvolwassenen zijn psychische problemen, eenzaamheid, depressie, prestatiedruk, sociale media, en financiële problemen.” Echter is het vinden van de belangrijkste factoren een erg complex proces. “Het is lastig om te zeggen waarom suïcide juist stijgt bij jongvolwassenen en daalt bij andere groepen zoals bijvoorbeeld middelbare mannen,” aldus Waslam.
Afgelopen februari bracht 113.nl een psychosociale autopsie uit, gebaseerd op 110 mensen die het afgelopen jaar suïcide hebben gepleegd. In deze autopsie worden de maanden die voorafgaan aan zelfdoding belicht vanuit het perspectief van nabestaanden. De factoren die in dit onderzoek het meest naar voren komen als doorslaggevend voor zelfdoding, zijn psychische problemen, sociale relaties en het ervaren van problemen in de zorg. Zo kwam een depressie als psychisch probleem bij ongeveer 80 procent van de jongvolwassen vrouwen voor.
Eerder dan deze gepubliceerde autopsie is er geen dieper onderzoek gedaan naar sociale relaties en het ervaren van problemen in de zorg als factor voor zelfdoding. “We weten niet precies waarom sociale relaties en problemen in de zorg zo sterk worden geassocieerd met zelfdoding maar tegelijkertijd is het vanuit een theoretisch kader goed te duiden,” benadrukt Waslam. Mensen in een kwetsbare periode hebben juist sterke behoefte aan ondersteuning (sociale relaties) en professionele hulp (zorggebruik). “Het zijn twee hele belangrijke bronnen van steun in het netwerk van een suïcidaal persoon. Als er in sociale relaties of zorg iets ontbreekt of iets misgaat, heeft dat ook meteen een heel grote impact,” aldus Waslam.
Dit ontbrak ook in het leven van Tessa. Het meisje werd op vroege leeftijd al gepest, met als gevolg een onzeker zelfbeeld en een kleine sociale kring. Ook de zorg pakte niet altijd als ideaal uit voor haar. “Dankzij een verandering in de medicijnwet, kreeg Tessa een hogere dosering aan pillen dan dat ze eigenlijk nodig had,” vertelt haar pleegmoeder. De apotheker adviseerde Tessa om de pillen simpelweg door te breken om zo weer de juiste dosering te krijgen. Deze instructie werd gegeven aan een meisje dat al eerder te maken had gehad met een overdosis en heel kwetsbaar was als het ging om medicijnen. Natuurlijk leidde dit weer tot problemen.
De cijfers uit onderzoek bevestigen de problematiek in de zorg. Volgens de psychosociale autopsie, stond 1 op de 5 jongvolwassenen voor overlijden op de wachtlijst van de GGZ maar kwam nog niet in aanraking met een behandeling. Dit verwijst wederom weer naar het ontbreken van hulp in de zorg en de eerdere uitspraak van Waslam. Als het gaat om sociale relaties is 8 op de 10 jongvolwassenen in hun leven gepest en bijna 20 procent van de vrouwen slachtoffer van seksueel geweld.
Sinds het begin van 2020, tijdens de coronapandemie, ontstond er een andere reden waarom mensen in hun sociale kringen iets tekort kwamen. Coronamaatregelen die zorgden voor beperkingen, hebben erg veel invloed gehad op het versterken of ontstaan van psychische problemen. Dit weerhield mensen ervan om met elkaar in contact te komen en de mogelijkheid om te praten over zorgen. “Jongvolwassenen hebben eenmaal de behoefte om te praten over suïcidaliteit en mentale problemen en het verminderen van het taboe,” licht Waslam toe. Echter vinden mensen het ook lastig om zich open te stellen: “Jonge mannen geven bijvoorbeeld aan dat ze meer open zijn over hun mentale problemen als anderen zich ook openstellen en meer zouden delen.” Door deze ‘taboes’ die hierop liggen, komt het dus voor dat mensen niet durven te praten en dus ook niet kunnen verwoorden dat ze hulp nodig hebben.
Preventie en oplossingen
Toch zitten onderzoekers niet stil. “Samen met een expertraad van 15 actieve leden, heeft 113.nl aanbevelingen opgesteld voor suïcidepreventie, die vervolgens breed worden gedeeld in het professionele netwerk van onze organisatie”, zegt Waslam. De nadruk ligt vooral op het opzetten van interventies. Deze zijn in praktijk gebracht omdat 113.nl er naar streeft het aantal zelfdodingen onder jongvolwassenen weer te verminderen. Samen Minder Suïcide* heeft hiervoor vier veranderdoelen opgesteld: de brede mentale weerbaarheid versterken, durven en leren praten over mentale problemen en gedachten over zelfdoding, bij risicogroepen doorvragen en als laatste, zorg aanbieden bij suïcidaliteit. Dit zou betekenen, als deze interventies stevig worden neergezet in de maatschappij, dat zelfdodingen zouden moeten minderen. Zo is de Wachtverzachter een organisatie waar jongeren en jongvolwassenen terecht kunnen als ze op een wachtlijst staan voor psychische hulp, om de wachttijd te overbruggen. 113.nl heeft een handreiking ontwikkeld om onderwijsinstellingen te helpen bij het opstellen van een suïcidepreventiebeleid of -protocol.
Hulp vanuit elke hoek
Het is duidelijk dat er niet één kaartje hangt als reden aan zelfdoding maar dat dit wordt beïnvloed door vele factoren, zowel extern als intern. “We vinden het belangrijk dat we, als samenleving, het gesprek kunnen starten over zelfdoding als we zien dat het niet goed gaat met iemand in onze omgeving,” beargumenteert Waslam. Toch is dat spannend maar het is de eerste stap om de stijgende lijn in zelfdodingscijfers weer naar beneden te trekken.
Verantwoording
300* de gegevens van CANS onder jongvolwassenen, waarbij het aantal van 300 wordt genoemd, zijn gebaseerd op een breder leeftijdsbereik, inclusief personen onder de 20 jaar, in tegenstelling tot de definitie van het CBS, dat alleen kijkt naar de leeftijdsgroep van 20 tot 30 jaar als jongvolwassenen. Dit impliceert dat het aantal van 300 jongvolwassenen kan afwijken omdat het ook jongere personen omvat. Echter is de keuze gemaakt om toch de cijfers van 2023 te berekenen om zo een indruk te krijgen uit het afgelopen jaar.
In de data over de verschillende manieren en motieven van zelfdoding is een verzameling geselecteerd van zelfdodingen tussen 2020 en 2022 om zo een nauwer beeld te schetsen over de aantallen die juist in deze periode zijn gestegen. De kalenderjaren voor 2020 bestempelen wij als niet relevant voor dit onderzoek omdat in deze jaren een minder actieve stijging in zelfdoding bleek. Deze gegevens en cijfers komen alleen voort uit de leeftijdscategorie 20 tot 30 jaar omdat juist in deze groep sprake is van een forse stijging. Ook is alle omschreven informatie in dit artikel gespecifieerd naar 20 tot 30 jaar en spreken bronnen ook enkel over mensen die dezelfde leeftijd zijn. In deze dataset hebben wij het belang gelegd op de veelvoorkomende motieven en manieren en zijn cijfers die onder de categorieën ‘overige’ en ‘onbekend’ vallen, buiten beschouwing gelaten. Deze cijfers zijn enkel gebaseerd op een duidelijke zelfmoordpoging. Het slachtoffer heeft zelf een handeling verricht met als uitdrukkelijk doel zichzelf het leven te benemen. Gevallen van euthanasie en pogingen tot zelfdoding zijn niet in de cijfers opgenomen.
Om de gehele dataset te bekijken dient u op de volgende link te klikken: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/7022gza/table?ts=1711368947320
*Samen Minder Suïcide zijn alle activiteiten van de landelijke agenda suïcidepreventie
Denk jij aan zelfdoding? Neem 24/7 gratis en anoniem contact op met 113 Zelfmoordpreventie via 0800-0113 of chat op 113.nl.