Eén op de tien vrouwen lijdt aan de chronische aandoening endometriose. Toch is er opvallend weinig bekend over deze ziekte. In de medische wereld bestaat nog altijd een structurele achterstand als het gaat om het vrouwenlichaam. Gevolg? Vrouwen krijgen vaak een verkeerde diagnose of moeten soms jaren wachten op de juiste hulp. Al helemaal bij endometriose.

Foto: Pexels

Endometriose is niet zo makkelijk te vinden. Verklevingen kunnen namelijk diep verstopt zitten in het lichaam. Het kan jaren duren voordat bij een vrouw endometriose wordt geconstateerd.

Endometriose kan in de buikholte, op de eierstokken of op de darmen gaan zitten. Het is alleen lastig om deze ‘spots’ te vinden, want endometriose is constant in beweging. De verklevingen reageren net als normaal baarmoederslijmvlies op hormonen. Dat betekent dat het weefsel zichzelf elke maand opbouwt en afbreekt. Daardoor is het lastig om met één momentopname dit weefsel goed te traceren. Daarnaast bevinden zich in de buikholte lymfeklieren die voortdurend bezig zijn met het opruimen van je lichaam. Dat betekent dat het weefsel deels worden afgebroken door je eigen afweersysteem. Bovendien zijn deze endometriose spots vaak zeer klein, soms slechts een paar millimeter. Hierdoor zijn ze niet altijd goed zichtbaar en zelfs lastig te zien op bijvoorbeeld een MRI-scan. Dit alles maakt het een lastige uitdaging om verklevingen in het lichaam op te sporen.

Volgens Els van Doorn, gynaecoloog en oprichter van vrouwenkliniek Ellesie, ligt de andere uitdaging bij het benoemen en herkennen van uiteenlopende endometrioseklachten: ‘Zo kunnen vrouwen bij de huisarts komen met menstruatieklachten, pijn bij ontlasting of pijn bij de seks,’ legt ze uit. ‘Maar deze klachten kunnen ook sterk lijken op andere aandoeningen.’ Ontlasting of buikpijn passen namelijk ook bij darmproblemen zoals prikkelbaar darmsyndroom of coeliakie. Deze atypische klachten maken het moeilijk om in één keer de juiste diagnose te stellen.

‘Daarnaast ben je als gynaecoloog en patiënt afhankelijk van elkaar,’ vertelt van Doorn. ‘Als mensen vanaf het begin heel duidelijk aangeven wat hun klachten zijn, dan kan de zorg daar makkelijk op inspelen.’ Maar de verantwoordelijk ligt niet alleen in handen van de patiënt. Volgens van Doorn is het ook aan de gynaecoloog of specialist een kwestie van doorvragen naar klachten en een duidelijk beeld te schetsen. ‘Het kan soms lastig zijn om snel tot een diagnose te komen als het endometriose betreft,’ aldus de gynaecoloog.

In de podcast Endoloos Gezeik gaan we in gesprek met de 19-jarige Sara Postel en deelt gynaecoloog Maddy Smeets haar expertise over endometriose. Al sinds haar elfde heeft Sara last van ernstige menstruatie- en buikklachten, maar pas jaren later wordt de chronische aandoening endometriose ontdekt. De jarenlange onzekerheid en pijn brachten Sara mentaal op een dieptepunt, terwijl ze nu probeert haar leven opnieuw op te pakken en haar dromen te volgen.

Dat vrouwen lang moeten wachten op de juiste hulp voor hormonale klachten, komt door een vastgeroeste geschiedenis. Vroeger werd het vrouwenlichaam gezien als een afgeleide van het mannenlichaam. Filosoof Aristoteles beschouwde vrouwen zelfs als ‘onvolledige mannen’. Dit betekende dat het mannenlichaam als standaard werd gezien en het vrouwenlichaam als iets afwijkends. Kennis over het lichaam werd daardoor vooral gebaseerd op het lichaam van de man. Deze manier van denken heeft eeuwenlang invloed gehad op de medische wereld.

Medicijnstudies naar het menselijk lichaam werden vooral op mannen gedaan tot eind jaren 90. De hormonen en menstruatiecyclus van vrouwen zouden resultaten verstoren en onderzoekers kozen liever voor een ‘simpel’ mannelijk lichaam. Dat betekent tegelijkertijd dat medische onderzoeksresultaten enkel gebaseerd waren op het lichaam van de man.

Gynaecoloog Maddy Smeets ziet deze denkwijze ook terugkomen in de huidige medische wereld. Na ruim 30 jaar ervaring richtte zij de NEK, een centrum op voor ernstige endometriose, en later DEA voor snelle diagnose en multidisciplinaire zorg voor alle patiënten. ‘Als ik als fulltime werkende moeder naar de dokter ga met klachten, dan wordt het gewezen op te veel werken, mijn kinderen en dat ik stress ervaar,’ vertelt ze. ‘Maar als een man met dezelfde klachten naar de dokter gaat, wordt direct actie ondernomen en onderzoek gedaan.’ Volgens Maddy wordt vrouwenpijn nog steeds gepsychologiseerd en gebagatelliseerd. ‘Als ik aanhaal dat vrouwenpijn niet serieus genomen wordt, dan zeggen mijn collega’s: ‘nee, wat een onzin, alsof ik vrouwenpijn expres ontken.’ Volgens Smeets zit daar juist het probleem. ‘Wij dokters doen het niet bewust, maar deze denkwijze zit zo diep in onze cultuur verworven dat we het onbewust in stand houden. Dat moet echt veranderen.’

Zo zijn bijvoorbeeld medicijnen vaker getest op mannen. Dat kan zorgen dat vrouwen andere bijwerkingen krijgen of de medicatie zelfs niet werkt. Vrouwen krijgen doordat het mannenlichaam als leidraad dient, ook vaker eerst een verkeerde diagnose of pas laat de juíste. Vrouwelijke klachten worden niet meteen als ernstig gezien en symptomen worden anders geïnterpreteerd.

Denk bijvoorbeeld aan hartaanval bij vrouwen. Ongeveer de helft van de vrouwen heeft meer kans op een verkeerde eerste diagnose bij een hartaanval. De symptomen passen namelijk niet bij het ‘voorbeeld uit de boeken’ van vroeger. Het klassieke beeld van een hartaanval is gebaseerd op mannelijke symptomen: drukkende pijn op de borst of uitstralende pijn naar de linkerarm. Symptomen van een hartaanval bij vrouwen zijn vaak klachten zoals extreme vermoeidheid, misselijkheid of pijn in de rug of nek. Als een vrouw met deze atypische symptomen bij de dokter komt, wordt dit vaak niet herkent als klachten passend bij een hartinfarct. Dat betekent dat vrouwen zich niet serieus voelen genomen en vaak naar huis worden gestuurd zonder de juiste medische hulp. Het kan zomaar zijn dat een vrouw ondertussen lijdt aan een hartaanval of al jaren last heeft van een chronische aandoening zoals endometriose.    

Dat het voor de artsen van Marianne zolang duurde om de endometriose vast te stellen, begint volgens Smeets al bij gebrek aan kennis tijdens de opleiding. ‘In ons werk is het belangrijk om te kunnen werken met een geavanceerd vaginaal en geografisch onderzoek om een goede diagnose vast te stellen,’ vertelt ze. ‘Daar leren we tijdens de opleiding weinig over.’ Smeets legt uit dat vanuit de opleiding oppervlakkig wordt gekeken naar de baarmoeder en de eierstokken, maar niet naar het buikvlies en/of omliggende organen zoals blaas en darmen, waar endometriose heel vaak voorkomt. ‘Dan weet je als arts in opleiding de ‘basisvorm’ van endometriose te herkennen,’ aldus Smeets. ‘Maar als endometriose dieper in het lichaam ligt, heb je niet genoeg aan de basislessen vanuit de opleiding.’

Het werk in praktijk brengen, gaat voor gynaecologen lastig. Smeets herinnert zich hoe de operatie kamer-tijd in een ziekenhuis werd verdeeld, waar artsen in opleiding mochten mee opereren. ‘Als de OK-tijd wordt verdeeld, zijn eerst de chirurgen, de orthopeden, de urologen en KNO-artsen aan de beurt. De gynaecologen? Die krijgen de leftovers,’ beaamt Smeets. Ze legt uit dat een gynaecoloog gemiddeld maar één dagdeel per week op de OK staat. ‘Als jij maar één dag per week naar hockeytraining gaat, dan ga je nooit olympisch goud winnen,’ geeft Smeets als voorbeeld. ‘Ook voor gynaecologen geldt dat je elke dag bezig moet zijn om goed te worden in je werk. Een gynaecoloog die de complexe operaties doet voor de ernstige vormen van endometriose hoort twee tot drie dagen per week met een vast team op de OK te staan.’ Dan pas lever je hoge kwaliteit.

Gelukkig zijn er in de medische zorg elke dag nieuwe ontwikkelingen en staan we niet stil in Nederland. Of dit ervoor gaat zorgen dat Nederlandse overheid zich keihard gaat inzetten voor deze chronische aandoening, is nog maar de vraag. Gynaecoloog Smeets is niet hoopvol over de beloftes vanuit de overheid: ‘De huidige minister heeft gezegd dat er een speciaal vrouwengezondheidsprogramma komt. Dat klinkt fantastisch, maar er zal geen euro extra naar die zorg gaan.’

Ondanks dat vanuit de overheid nog geen verbetering rondom deze vrouwenzorg is, ziet gynaecoloog van Doorn wel andere vooruitgangen, met name in de technologische ontwikkelingen: ‘Er wordt op dit moment onderzoek gedaan naar een scan die in de toekomst zou kunnen helpen bij het stellen van een diagnose zonder operatie.’ Van Doorn heeft het over de zogenoemde SPECT-CT-scan, waarbij een stofje in het lichaam wordt ingebracht en zich kan binden aan ontstekingsreacties. Hierdoor zouden verklevingen een stuk eenvoudiger te traceren zijn. ‘Op dit moment is deze techniek enkel toekomstmuziek,’ vertelt van Doorn. Als deze techniek goed werkt, kan dit volgens haar een grote verbetering zijn in de medische zorg. ‘Ik denk dat met nieuwe technieken de diagnosetijd een stuk korter zal worden,’ legt van Doorn uit.

Volgens Smeets ligt het verbeteren van de zorg rondom endometriose op dit moment meer bij artsen dan bij de overheid. ‘We zouden moeten beginnen met het serieus nemen van de relatie met je patiënt,’ legt ze uit. ‘Vrouwen moeten zich gehoord voelen en artsen horen de tijd nemen om goed te kunnen luisteren.’ Pas dan denkt Smeets dat de zorg rondom endometriose verbeterd kan worden. ‘Vrouwen met endometriose hebben allemaal wel dezelfde ziekte, maar dat maakt ze niet dezelfde vrouw. Luister naar hun verhaal en ga vanaf daar verder.’

Van Doorn sluit zich daarbij aan: ‘Voor een doktersconsult in het ziekenhuis heb je vaak maar tien minuten en mag je één klacht bespreken. Daar is een vrouw met een stapel klachten niet mee geholpen.’ Volgens van Doorn kun je je van tevoren goed voorbereiden op je afspraak in het ziekenhuis. Dat begint al bij iemand meenemen naar je afspraak. ‘Het helpt om iemand mee te nemen naar het gesprek, zodat jullie samen kunnen nagaan of alles goed is besproken,’ vertelt ze. ‘Het klinkt overbodig, maar schrijf van tevoren duidelijk op welke klachten je hebt en welke vragen je wilt stellen.’ Pas dan kun je beter controleren of je daadwerkelijk antwoord krijgt op al je vragen.

‘Als je merkt dat niet al je vragen beantwoord zijn, is het belangrijk om opnieuw contact op te nemen met de specialist en door te vragen,’ aldus van Doorn. Daarbij is het ook belangrijk om te blijven vechten voor de juiste hulp en aandacht. Van Doorn vindt dat je als vrouw kritisch mag blijven: ‘Door je goed voor te bereiden en ook kritisch te kijken naar de zorg, vergroot je de kans op een juiste diagnose en een passende behandeling.’

Herken je klachten die passen bij endometriose of twijfel je over een diagnose? Blijf niet rondlopen met pijn of onzekerheid. Neem contact op met je huisarts en vraag om passende zorg en ondersteuning.

Website van vrouwenkliniek Ellesie
Klik hier

Website van endometriosecentrum DEA
Klik hier