
De schoenenindustrie is een van de meest vervuilende industrieën ter wereld. Vooral sneakers worden snel weggegooid en zijn moeilijk te recyclen. Bij de tentoonstelling Sneaker Evolution in het Schoenenkwartier in Waalwijk wordt een ander verhaal verteld. Daar staan duurzame innovaties en oplossingen centraal, die de sneakerindustrie klaarstomen voor de toekomst.
Goede verzorging

Met een paar vieze sneakers voor me zit ik aan een grote werktafel. ‘Met deze workshop willen we mensen bewuster maken dat schoenen een langer leven kunnen hebben door goede verzorging’, vertelt Florence Oprinsen, schoenenmaker en meerdere dagen per week werkzaam bij het Schoenenkwartier, een museum en innovatiecentrum rond schoenen in Waalwijk.
Vandaag geeft ze een cursus in het zogeheten Take Care Café, onderdeel van de Sneaker Evolution tentoonstelling. ‘Het is echt een hele rustige dag’, zegt ze. ‘Normaal poetsen meerdere mensen hier hun schoenen en wordt er veel gekletst.’ Nu staan mijn sneakers als enige op tafel.

‘Schoenen worden vaak sneller weggegooid dan zou hoeven, je kan vrij makkelijk bijvoorbeeld een nieuwe zool toevoegen …’. Ze stopt met praten en loopt weg uit de ruimte. ‘Ik geef je even wat schoon water. Daar kan je het borsteltje in dopen’.
Allebei borstelen we een schoen en langzaam beginnen ze steeds witter te worden. ‘Zelf heb ik eigenlijk bijna geen sneakers’, zegt Oprinsen. En inderdaad, ook nu draagt ze loafers, met daarboven een groene Adidas broek. ‘Als ik een paar zie, heb ik vaak de gedachte dat ik ze zelf ook wel kan maken’, vertelt ze lachend.
Slecht voor het milieu
Oprinsen is daar uniek in, want bijna alle sneakers komen tegenwoordig uit de fabriek en dat is erg slecht voor het milieu. Volgens een rapport van het Ministerie van Infrastructuur & Waterstaat komen er in Nederland jaarlijks zo’n zeventig miljoen schoenen op de markt. Gemiddeld gezien betekent dat dat elke Nederlander vier paar schoenen heeft constateert het rapport.
Dat zijn voornamelijk sneakers. Vaak worden ze binnen een jaar afgedankt, terwijl hun productie veel schade aan het milieu toebrengt. Voor een gemiddelde sneaker is bijvoorbeeld zo’n 4200 liter water nodig. Ook worden veel materialen van sneakers met lijm bij elkaar gehouden. Dit bevat meestal synthetische middelen die slecht zijn voor het milieu. Daarnaast maakt lijm het moeilijker om losse materialen te vervangen.
Het grootste deel van de schoenen belandt uiteindelijk bij het restafval, en wordt verbrand. Ook dit is zeer belastend.
Geschiedenis

Oorspronkelijk werden sneakers alleen gebruikt in de sportwereld. Op de Olympische Spelen van 1936 won Jesse Owens vier keer goud, mede dankzij de spikes – sportschoenen met metalen punten aan de zolen – van Adolf Dassler, de latere oprichter van Adidas.
De sneaker werd uiteindelijk steeds populairder onder het publiek toen sportmerken zich gingen koppelen aan sporters. Het bekendste voorbeeld stamt uit de jaren ’80 en is de samenwerking tussen Nike en Michael Jordan. Nog steeds is Air Jordan een van de best verkochte modellen wereldwijd. Zo veranderde de sneaker in een statussymbool.
De industrie speelt daar op in. Zo zijn sommige modellen erg zeldzaam waardoor de waarde ontzettend hoog kan zijn. Dit kunnen modellen zijn met een interessant verhaal.
Op de tweede etage van de tentoonstelling is bijvoorbeeld een Nike sneaker te zien in de oude Albert-Heijnkleuren – oranje, blauw en wit – die een waarde van zo’n vijftienduizend (!) euro kent. Mede omdat Albert Heijn het logo veranderde in wit en blauw mocht de schoen nooit officieel uitgebracht worden. In totaal zouden er maar 24 paren bestaan.

3D-printer
Helaas zijn veel van die modellen dus niet milieuvriendelijk. Twee verdiepingen naar beneden wordt een ander verhaal verteld. Zo staat er bijvoorbeeld een paar felle sneakers uit de 3D printer, dat eerder doet denken aan koraalrif dan schoeisel.

Het gebruik van de 3D printer is een goede oplossing voor het produceren van duurzame sneakers. Zo hebben ze bijvoorbeeld geen lijm nodig, en zijn ze makkelijk te recyclen omdat ze slechts uit één materiaal bestaan.
‘Dit is toch niet om aan te zien?’ Een vrouw van middelbare leeftijd kijkt verbaasd naar het futuristische paar om vervolgens in lachen uit te barsten. ‘Een mooi initiatief, maar God, wat lelijk’, besluit ze. Zelf draagt de vrouw geen sneakers maar zwarte laarsjes.
Honderd procent biologisch afbreekbaar

Ook veel andere duurzame materialen en initiatieven komen voorbij. Zo staat verderop een schoen gemaakt van fruitleer (in dit geval van overrijpe mango’s) en rubber tentoongesteld.
Maar opvallender nog, is de schoen ernaast. ‘Deels in vorm gegroeid en honderd procent biologisch afbreekbaar’, staat erbij.
Het gaat om een hak van mycelium, een ondergrondse schimmel, en muskin, een schimmel die aan bomen groeit in subtropische bossen. Zeker met het eerstgenoemde materiaal wordt veel geëxperimenteerd. Het is ook verschillende keren op de tentoonstelling te zien.
Wortels van paddenstoelen
De ontwerpster van de hak, Kristel Peters, vertelt er het volgende over: ‘Mycelium is een verzamelnaam voor een fijn netwerk van kleine draden, hyfen genoemd. Dit zijn de wortels van paddenstoelen die zich onder de grond bevinden. Ze groeien dan in elkaar, waardoor dat netwerk gecreëerd wordt.’ Hoewel mycelium onder de grond gevonden kan worden betekent dat niet dat iedereen het uit de achtertuin kan halen. Vaak komt het uit een laboratorium.
‘Een van de grootste voordelen van mycelium, is dat je het in vormen kan laten groeien. Je kan het ergens wel vergelijken met 3d-printen, maar dan met natuurlijk materiaal’, zegt Peters.
Aniela Hoitink is CEO van Neffa, een Nederlands bedrijf dat veel met mycelium werkt. In radioprogramma Het Oor Wil Ook Wat legt zij uit hoe mycelium groeit: ‘Je hebt een kopje water, waar suikers en mineralen bij gaan. Daar voeg je een heel klein beetje mycelium aan toe en binnen twee of drie dagen is het hele kopje vol. Dat doen we in een grote bioreactor waar het verder kan groeien’.
Toch lijkt het voorlopig nog niet realistisch dat mycelium op grote schaal ingezet wordt. ‘Ik denk dat het voor de komende tijd wel een luxeproduct zal blijven’, zegt Peters. ‘Het is namelijk een duur proces’.
Op de vraag hoe mensen reageren als ze de schoenen zien antwoord Peters lachend: ‘Schimmels aan hun voeten vinden mensen wel een raar idee’. Op de tentoonstelling is dat te merken. De paddenstoelschoenen trekken veel bekijks.

Sneaker zonder lijm
Aan het einde van de hal op de begane grond staat nog een tafeltje waar een sneaker ligt, omringd door de gebruikte onderdelen. Dit model is gemaakt van plantaardig leer en daarnaast kunnen ook alle onderdelen los vervangen worden. Zo kunnen deze schoenen een stuk langer mee en hoeven ze niet gelijk de prullenbak in als er iets kapotgaat.
Schone schoenen
Hoewel de sneakerindustrie dus een zware stempel achterlaat op het milieu, laat de tentoonstelling zien dat er veel alternatieve mogelijkheden zijn omtrent duurzame materialen. Niet alles is nu al gelijk klaar om gedragen te worden (de myceliumhakken zouden waarschijnlijk in elkaar storten bij het dragen), maar er zijn genoeg opties.
Ook wordt laten zien dat er nu al veel gedaan kan worden, door bijvoorbeeld beter voor je eigen schoenen te zorgen. Mijn schoenen zien er na het oppoetsen weer een stuk witter uit. Niet helemaal zoals nieuw, maar goed genoeg om nog even mee door te gaan.
