Nieuws

Veel meer PFAS in pesticiden: grote zorgen om drinkwater (Argos)

door

PFAS-houdende pesticiden zijn in Nederland in vier jaar tijd meer dan verdubbeld. Dat blijkt uit onderzoek van Argos. De groei kan doorzetten als een algeheel verbod op PFAS, zoals nu voorligt in Brussel, pesticiden blijft uitzonderen. De PFAS bereiken ook ons grond- en drinkwater. Als er niets verandert, vrezen drinkwaterbedrijven voor ‘onherstelbare verontreinigingen’.

De afgelopen jaren werd steeds meer bekend over de risico’s van ‘forever chemicals’, ofwel PFAS. Dat zijn door mensen gemaakte, nauwelijks afbreekbare stoffen die zich opstapelen in mens en natuur, met ernstige gezondheidsrisico’s zoals kanker. Daarom dient Nederland In februari 2023.samen met Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden, een voorstel in bij het Europees agentschap voor chemische stoffen (ECHA). Ze willen een verbod op de productie en het gebruik van vrijwel alle PFAS-stoffen. Het voorstel geldt als een van de meest ambitieuze chemische verbodsprocedures in de geschiedenis van de Europese Unie (EU).  

 Maar in het voorstel staat, mede onder druk van de industrie, vanaf het begin een uitzondering: voor PFAS bij ‘essentieel gebruik’. Daaronder valt de medische wereld, maar ook pesticiden. Volgens de indienende landen zouden pesticiden al op veiligheid worden gecontroleerd door een eigen reguleringssysteem. Het zou onnodige ‘dubbele regulering’ betekenen om ze ook onder het PFAS-verbod te scharen. 

 PFAS zitten in veel verschillende producten. Bekende voorbeelden zijn anti-aanbakpannen en regenjassen, maar ze zitten ook in pesticiden. Op gewassen zorgen PFAS ervoor dat het water afstoot. Daardoor blijven de pesticiden langer op de plant, wat handig is om bijvoorbeeld schimmels te bestrijden.  

Uit onderzoek van Argos blijkt nu dat juist deze groep bestrijdingsmiddelen de afgelopen jaren in Nederland forst groeit. De afzet van PFAS-houdende pesticiden nam toe van 131 ton in 2019 naar 268 ton in 2023. Een verdubbeling in vier jaar tijd.  

Gebruik stijgt ondanks dip

Het is bijzonder dat het gebruik van PFAS-houdende pesticiden toeneemt. De afgelopen jaren schommelt de totale afzet van pesticiden namelijk. In 2023, het meest recente jaar waarover cijfers beschikbaar zijn, is een flinke dip te zien van ongeveer 25%. Boeren gebruikten toen minder pesticiden, vanwege een gunstig oogstjaar met weinig ziekte- en plaagdruk. In weerwil van deze trend werden PFAS-houdende pesticiden juist populairder. 

Ook onderzoeksbureau CLM deed, in opdracht van zeven provincies en de vereniging van waterbedrijven in Nederland Vewin, onderzoek naar PFAS-houdende pesticiden. Het onderzoek wordt volgende week gepresenteerd, maar desgevraagd bevestigt hoofdonderzoeker en milieukundige Peter Leendertse de toename: “Dat komt door een aantal nieuwe pesticiden op de markt, die enorm populair zijn. Daarbij, PFAS-houdende pesticiden kunnen vrij gericht en effectief werken. Daardoor zie je een paradox: je bent bezig met zo goed en effectief mogelijk gebruik te maken van bestrijdingsmiddelen, maar ondertussen zit er wel PFAS in en wordt de bodem vervuild.” 

 Vewin is bezorgd over de gevolgen. “Als de toevoer van PFAS uit verschillende routes niet wordt gestopt, kunnen kwetsbare winningen voor de drinkwaterproductie op den duur onherstelbaar verontreinigd worden.” 

 Ook boeren zelf maken zich zorgen. Hoofdonderzoeker Leendertse: “Zij weten vaak niet dat er PFAS in bestrijdingsmiddelen zit. Ik heb veel boeren gesproken die wilden weten in welke bestrijdingsmiddelen pfas zaten, zij zeiden: ’ik wil mijn bodem niet vervuilen.’”  

Provincies en drinkwaterbedrijven zijn ook bezig meer inzicht te krijgen, omdat pas recent is begonnen met meten van PFAS in het grondwater. 

TFA in grondwater

Een grote boosdoener binnen de groep PFAS-pesticiden is de stof TFA. Trifluorazijnzuur (TFA) is een nieuw soort PFAS. Er worden dan ook pas sinds kort metingen naar gedaan in het grondwater. TFA is een afbraakproduct van verschillende PFAS-houdende pesticiden. Deze ‘kleinste PFAS’ is extreem persistent en mobiel: het spoelt gemakkelijk door naar het grondwater. Een bijkomend probleem: het is zo klein dat het nauwelijks is te verwijderen met de traditionele waterzuiveringstechnieken. 

Ook provincies beginnen zich dat te realiseren. De Provincie Utrecht publiceert eind 2023 een document waaruit een verontrustend beeld over het drinkwater naar voren komt: ‘TFA wordt aangetroffen in concentraties die duizend keer hoger liggen dan andere PFAS-stoffen’. Opvallend daarbij is dat TFA voornamelijk rondom landbouwgrond wordt aangetroffen. ‘Deze PFAS-stof vertoont een duidelijk ander patroon dan de overige PFAS-stoffen. De stof is namelijk sterk verhoogd in met name akkerbouwgrond en boomgaarden, wat suggereert dat deze samenhangt met gebruik van bestrijdingsmiddelen.’  

Uit gesprekken met meerdere provincies blijkt dat Utrecht niet de enige provincie is waar TFA wordt aangetroffen. Drenthe, Overijssel en Noord-Brabant melden soortgelijke patronen.  

Nog geen streep door PFAS

Drinkwaterbedrijven zijn stellig: “Er moet zo snel mogelijk een PFAS-verbod komen dat pesticiden niet langer uitzondert.”, aldus de vereniging van drinkwaterbedrijven Vewin.  

Provincies, verantwoordelijk voor de grondwaterkwaliteit, stellen zich terughoudender op. In september 2024 schrijven de gezamenlijke provincies in een zogenoemd ‘position paper’ dat zij dan wel een “zo snel en zo volledig mogelijk Europees PFAS restrictievoorstel” willen, maar “uitzonderingen waar dat strikt noodzakelijk is en echt niet anders kan (zoals enkele medische toepassingen)” willen behouden. Of PFAS-houdende pesticiden hieronder vallen, laten de provincies in het midden. Zo blijft de deur op een kier voor deze groep pesticiden. 

Emeritus hoogleraar milieuchemie en toxicologie Jacob de Boer, gespecialiseerd in PFAS, twijfelt niet: “Ik ben absoluut voorstander van een algeheel PFAS-verbod, inclusief pesticiden. Het zorgt voor vervuiling van het grond- en drinkwater. En er zijn voor pesticiden makkelijk alternatieven te vinden.”  

De grote vraag is of het verbod er überhaupt komt, door de intensieve lobby en verdeeldheid binnen de EU. “De lobby in Brussel is zeer machtig”, zegt De Boer. “Politici in Brussel zijn veel te gevoelig voor de lobby van de chemische industrie.” 

Denemarken grijpt in

Denemarken is kennelijk ongevoelig voor die lobby: de Deense overheid heeft recent 23 PFAS-houdende pesticiden die afbreken in TFA verboden. Ook daar waren verhoogde TFA-concentraties in het grondwater te zien. Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen (Ctgb), dat in Nederland gaat over de toelating van pesticiden, bestudeert momenteel de beslissing van hun Deense collega’s. 

Lelietelers mogen niet zomaar meer met gif spuiten, oordeelt Raad van State (Trouw)

door

Zolang lelietelers niet kunnen aantonen dat het gebruik van pesticiden ongevaarlijk is voor de natuur, moeten ze een natuurvergunning aanvragen, oordeelt de Raad van State.

De provincie Drenthe had een vergunning moeten eisen voor het gebruik van bestrijdingsmiddelen bij de teelt van lelies in de buurt van het Holtingerveld, een Europees beschermd Natura 2000-gebied. Zo oordeelt de Raad van State woensdagochtend, in een zaak tegen die provincie, in 2018 aangespannen door Milieudefensie.

De uitspraak kan vergaande gevolgen hebben voor pesticidengebruik in de landbouw, waarin lelies vaak een wisselteelt vormen, om de bodem luchtiger te maken. Voor andere gewassen worden dezelfde bestrijdingsmiddelen als in de lelieteelt gebruikt.

De provincie Drenthe meende dat een afstand van minstens 250 meter tussen een lelieveld en een natuurgebied voldoende waarborg biedt om negatieve gevolgen van pesticiden voor de natuur uit te sluiten. De Raad van State ziet dat anders: die afstand is niet wetenschappelijk onderbouwd.

Negatieve gevolgen

Dat betekent dat iedere lelieteler in Nederland, op welke afstand van een natuurgebied deze ook teelt, voortaan een natuurvergunning nodig heeft. Die vergunning is nog geen enkele keer verstrekt voor het gebruik van bestrijdingsmiddelen.

‘Wanneer onzeker is welke gevolgen een activiteit heeft voor een Natura 2000-gebied’, zo schrijft de Raad van State in een toelichting, ‘maar er wel aanwijzingen zijn voor negatieve gevolgen, is nader onderzoek noodzakelijk. Zolang dat ontbreekt, moet uit voorzorg worden aangenomen dat een natuurvergunning nodig is.’

Henk Baptist, ecoloog en jurist, die de zaak voert namens Milieudefensie: “De overheid is aan zet. Spuiten zonder vergunning is een overtreding van de natuurwetgeving.”

Insecten en andere beschermde soorten

De Raad schrijft ook: ‘Er is nog veel onbekend over de mogelijke effecten van gewasbeschermingsmiddelen in de lelieteelt voor Natura-200 gebieden. Maar uit wat Milieudefensie in deze zaak naar voren heeft gebracht, wordt wel duidelijk dat er effecten kunnen zijn.’

Er zijn concentraties van meerdere pesticiden gevonden in het Holtingerveld, die mogelijk negatieve gevolgen kunnen hebben voor insecten en andere in dit gebied beschermde soorten. ‘Aan zulke mogelijke negatieve effecten mag niet worden voorbijgegaan’, stelt de Raad.

Dat de gebruikte pesticiden zijn toegelaten door het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) speelt hier geen rol, blijkt uit de uitspraak. De provincie moet namelijk een afweging maken op grond van de Wet natuurbescherming, die veel strenger is dan de toelatingsnormen van het Ctgb.

Natuurvergunning is niet makkelijk te krijgen

Een natuurvergunning is daarom niet zo makkelijk te krijgen, legt Anne de Vries, jurist bij Natuur & Milieu en docent aan de Tilburg Universiteit uit. “Er mogen geen alternatieven zijn waar kan worden geteeld, er moet een dwingende reden van maatschappelijk belang zijn waarom de teelt nodig is – maak dat maar eens hard bij bollen – en de potentiële schade moet worden gecompenseerd, bijvoorbeeld met natuurherstelmaatregelen.”

Milieudefensie had Drenthe in 2018 verzocht om handhavend op te treden tegen het gebruik van pesticiden door een lelieteler in Vledder. De provincie wees het verzoek af, waarna de rechtbank Noord-Nederland dat besluit vernietigde. De provincie ging in hoger beroep bij de Raad van State.

Die geeft de provincie wel gelijk in de vervolgstap die is genomen: de teler krijgt een waarschuwing. Zo dwingt de provincie de teler om aan te tonen dat het pesticidengebryuik geen negatieve gevolgen heeft voor de beschermde natuur. “Een teler kan dat helemaal niet aantonen”, zegt jurist Baptist. “Bovendien moet het probleem niet bij de teler liggen, maar bij de overheid.”

De Vries noemt het “kwalijk dat de overheid de natuurwetgeving en de uitspraak van de rechtbank uit 2021 niet uitvoert zonder dat de Raad van State er aan te pas komt”.

Drenthe wil een landelijk onderzoek naar de gevolgen van pesticidengebruik voor beschermde natuur. De provincie legt zich er nog niet op vast dat zij ook daadwerkelijk gaat handhaven. Het provinciebestuur gaat zich beraden op de uitspraak, die volgens een woordvoerder “van meerdere kanten uit te leggen is”. Of een natuurvergunning daadwerkelijk nodig is, is volgens de provincie “nog maar de vraag”.

LTO laat op haar website weten dat de uitspraak onuitvoerbaar is voor telers. Die zouden dus moeten aantonen dat het gebruik van pesticiden geen negatieve gevolgen heeft voor beschermde gebieden. ‘Hoe onderbouwt een ondernemer dat ieder denkbaar, theoretisch risico uitgesloten kan worden?’ Voorzitter Hester Maij van belangenorganisatie voor de bollensector KAVB zegt: “Een door het Ctgb toegelaten middel dat volgens voorschrift wordt gebruikt, is aantoonbaar veilig. Die lijn zou niet bij het grofvuil gezet moeten worden.”

Lees het volledige artikel bij Trouw

Ontvoeringen houden Keniaanse jongeren niet tegen (De Groene Amsterdammer)

door

Nairobi – Er is geen formele organisatie, ze hebben geen woordvoerder of leider, toch houdt Generatie Z Kenia al weken in de greep. Jongeren vinden elkaar via sociale media en gaan massaal de straat op. Ze protesteren tegen de aangekondigde belastingverhogingen en laten daarbij zien hoe vindingrijk ze zijn.

De onrust begint in mei als president Ruto een wetsvoorstel indient voor belastingverhogingen. Met zijn Finance Bill worden alledaagse producten als bakolie, maandverband en brood fors duurder. Ruto heeft het geld hard nodig om Kenia’s staatsleningen af te lossen en het begrotingstekort te dichten. Vooral jongeren komen in verzet. Kenia kampt met een enorme werkloosheid; van de jongeren is een derde na hun studie werkloos. Leger en politie reageren gewelddadig en schieten met scherp op de demonstranten. Meer dan twintig Kenianen komen om.

‘Jongeren in Kenia zijn naam-, gezichts- en partijloos. Maar wat we gemeen hebben is onze leeftijd en de hoop op een betere toekomst’, zegt rechtenstudente Nyawanga Owuor (20) die viraal gaat als ze op Instagram uitleg geeft over de belastingverhogingen. ‘Door mijn studie ben ik in staat om de ingewikkelde, 160 pagina’s tellende Finance Bill uit te leggen aan mijn leeftijdsgenoten. Natuurlijk was ik verrast dat mijn filmpje zo vaak werd bekeken, maar ik begrijp het ook; het aantal afgestudeerde studenten neemt toe en het aantal beschikbare banen blijft achter. Er zijn zoveel Gen-Z’ers die geen werk en geen geld hebben. Ze kunnen hun huur nu al niet betalen, hoe moet het dan als de eerste levensbehoeften ook nog eens vele malen duurder worden?’

Ook anderen geven online in filmpjes uiting aan hun paniek. Het leidt tot de groeiende protesten die spontaan lijken te ontstaan. Jongeren weten elkaar op diverse sociale kanalen te vinden. Zo starten ze een crowdfunding om gearresteerde demonstranten te helpen aan een advocaat. Tijdens de protesten rijden auto’s rond die water uitdelen en zijn er tal van medische posten waar eerste hulp wordt gegeven.

De regering zet inmiddels een nieuw middel in om de protesten te stoppen; het ontvoeren van jonge influencers met groot bereik op sociale media. ‘Ze willen de angel uit onze protesten halen, maar we hebben niet één leider. We zijn een beweging van een hele generatie’, reageert Owuor.

Lees hier het artikel op de website van de Groene Amsterdammer