Bij meer dan de helft van de mensen van wie in het Donorregister staat dat ze geen bezwaar hebben tegen orgaandonatie, stemt de familie na hun overlijden alsnog niet in met donatie. Dat schrijft de Nederlandse Leverpatiënten Vereniging (NLV) tijdens de Week van het Donorgesprek. De vereniging baseert zich op onderzoek van de Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS) en Maastricht UMC+. Maar klopt de claim helemaal? De cijfers ondersteunen een belangrijk deel ervan, al vraagt de formulering om nuance.

Wat betekent ‘geen bezwaar’?

Sinds 1 juli 2020 geldt in Nederland de nieuwe donorwet. Volwassenen die zelf geen keuze vastleggen in het Donorregister, worden na meerdere oproepen uiteindelijk geregistreerd als ‘geen bezwaar tegen orgaandonatie’. Die registratie geldt juridisch als toestemming voor orgaan- en weefseldonatie. Het betekent dus niet dat iemand expliciet heeft aangegeven donor te willen zijn.

Dat onderscheid is belangrijk. Sommige mensen kiezen bewust voor ‘geen bezwaar’, terwijl anderen geen keuze hebben ingevuld omdat ze er niet aan toe zijn gekomen of twijfelen. Ook kunnen taalproblemen of wantrouwen tegenover de overheid een rol spelen.

Nathalie van Dijk is werkzaam op de intensive care van Maastricht UMC+ en doet onderzoek naar orgaandonatie. Ze is mede-auteur van het onderzoek waarop deze factcheck is gebaseerd. Ze herkent de onduidelijkheid rondom het registreren. “Ik denk wel doordat wij weer willen polderen, dat het heel verwarrend is, die categorie geen bezwaar”, zegt ze. Volgens haar denken sommige mensen dat ze niet expliciet ‘ja’ hoeven te registreren, omdat ‘geen bezwaar’ juridisch hetzelfde betekent.

De omvang van deze groep maakt de kwestie relevant. Volgens het CBS stonden op 1 januari 2026 ongeveer 3,44 miljoen volwassenen als ‘geen bezwaar’ geregistreerd: circa een kwart van alle volwassenen. Onder 18- tot 25-jarigen was dat aandeel 43,1 procent.

De cijfers

In het abstractboek van de Nederlandse Transplantatie Vereniging uit 2025 staat het onderzoek From an Opt-In Consent System to an Active Donor Registration: Effects on Family Consent Rates for Organ Donation. Van Dijk is een van de auteurs. Het onderzoek beschrijft de toestemmingspercentages bij verschillende registraties na de invoering van de nieuwe donorwet.

Bij potentiële donoren met de registratie ‘geen bezwaar’ werd in 2021 in 47 procent van de gevallen toestemming van de familie verkregen. In 2024 was dat 45 procent. Anders gezegd: in 2021 bleef in 53 procent van de gevallen toestemming uit, en in 2024 in 55 procent. Bij mensen die expliciet ‘ja’ hadden geregistreerd, lag het toestemmingspercentage in beide jaren op 86 procent.

De cijfers laten zien dat bij meer dan de helft van de onderzochte potentiële donoren met de registratie ‘geen bezwaar’ geen instemming van nabestaanden met de donatie werd verkregen. Dat betekent niet automatisch dat familieleden in al die gevallen actief bezwaar maakten. Bovendien is het belangrijk onderscheid te maken tussen de instemming die in het onderzoek is geregistreerd en de juridische betekenis van ‘geen bezwaar’: bij een geldige registratie is aanvullende toestemming van nabestaanden niet vereist.

Het onderzoek maakte onder meer gebruik van 1,178 evaluatieformulieren uit de periode januari 2021 tot en met februari 2024. Deze geven inzicht in de donatiegesprekken, maar vormen geen volledig beeld, omdat niet alle gesprekken zijn geëvalueerd. Van Dijk noemt dit een belangrijke beperking van het onderzoek.

Geen toestemming betekent niet automatisch geen donatie

De formulering dat nabestaanden de donatie ‘tegenhouden’ gaat verder dan de cijfers op zichzelf aantonen. Volgens het Modelprotocol Orgaandonatie van de Nederlandse Transplantatie Stichting vormt de geregistreerde wens van de overledene het uitgangspunt voor de procedure. Nabestaanden kunnen wel informatie aandragen waaruit blijkt dat die registratie mogelijk niet overeenkomt met wat de overledene wilde.

In de praktijk vraagt het gesprek om zorgvuldigheid. Nabestaanden kunnen verdrietig zijn of moeite hebben met de situatie. Van Dijk vertelt dat zorgverleners soms extra tijd nemen wanneer een familie het moeilijk heeft: “Maar als jij merkt dat de familie het echt niet trekt, dan kan je ze nog wat tijd geven en het er later nog eens over hebben.”

Daarnaast kan een donatie om andere redenen niet doorgaan, bijvoorbeeld wanneer medische omstandigheden dat onmogelijk maken. Het uitblijven van toestemming, actief verzet van nabestaanden en het uiteindelijk niet doorgaan van een donatie zijn daarom niet hetzelfde.

Conclusie

De kern van de bewering van de Nederlandse Leverpatiënten Vereniging wordt door de onderzoeksgegevens ondersteund: bij meer dan de helft van de potentiële donoren met de registratie ‘geen bezwaar’ werd in 2021 en 2024 geen toestemming van nabestaanden verkregen.

Maar de formulering kan een verkeerde indruk wekken als ze suggereert dat families in al die gevallen bewust donatie tegenhouden. De cijfers tonen vooral aan dat de registratie ‘geen bezwaar’ niet automatisch leidt tot toestemming in het donatiegesprek. De precieze redenen daarvoor zijn niet in alle gevallen bekend.

De claim is daarom grotendeels waar, met de kanttekening dat het ontbreken van toestemming niet hetzelfde is als actief verzet van de familie.