Kíra (21) en Tíra (24) groeien op in een klein dorp in Hongarije, een land dat jaren werd gevormd door het conservatieve gedachtegoed van Viktor Orbán. In dit gedachtegoed hoorden zij niet thuis. De zussen zijn namelijk allebei queer. Ze gaan verschillend om met hun seksualiteit, maar hebben één ding gemeen: in het Hongarije van Orbán werden mensen zoals zij neergezet als een probleem in de maatschappij. 

Na jaren van anti-LHBTI+-retoriek verloor Viktor Orbán de verkiezingen van Péter Magyar en zijn Tisza-partij. Of daarmee ook de positie van queer Hongaren verandert, is nog onduidelijk. Maar voor Kíra (21) en Tíra (24) betekent de politieke omslag in ieder geval dat er voor het eerst ruimte ontstaat voor iets wat lange tijd ontbrak: hoop.

Nu de politieke wind lijkt te draaien, kijken ze voorzichtig vooruit. Tegelijkertijd dragen ze de gevolgen van die jaren nog steeds met zich mee. Kíra merkt dat niet alleen in wetten of politieke toespraken, maar ook op straat. Vlak voor de verkiezingen loopt ze op een avond naar de Burger King in Boedapest. Langs de weg staan tientallen campagneposters. In de bushokjes, op de muren en langs de drukke straten hangt dezelfde boodschap; ‘Maakt u zich zorgen dat uw kind wordt blootgesteld aan seksuele propaganda? Vul de nationale consultatie in!’ staat er op de borden.

Ze voelt boosheid opkomen en loopt door. “Ik wilde gewoon een fucking burger halen, maar je ontkomt er niet aan. Ze hingen overal,” zegt ze later, terwijl ze onrustig met het rietje van haar ijskoffie speelt. “Zelfs nu ik eraan terugdenk, word ik nog boos.”

Wat voor sommige Hongaren gewoon onderdeel is van het straatbeeld, raakt de zussen op een veel persoonlijkere manier. In Hongarije werd ‘gender’ de afgelopen jaren steeds vaker naast migratie en oorlog gezet. Op campagneposters verschenen slogans als: “No Migration. No Gender. No War.” Daarmee werd gender niet alleen een maatschappelijk thema, maar een politiek instrument.

Gevaar voor de samenleving

Volgens Orban is de LHBTI+-gemeenschap iets waarvoor kinderen beschermd moeten worden. In 2021 werd een wet aangenomen die officieel bedoeld was als kinderbeschermingswet. De oorspronkelijke wet ging over strengere straffen voor pedofilie, maar tijdens het wetgevingsproces werden bepalingen toegevoegd over homoseksualiteit en genderidentiteit. Zo staat er dat het verboden is om aan personen onder de achttien, inhoud beschikbaar te stellen die ‘afwijking van de zelfidentiteit overeenkomstig het geboortegeslacht, geslachtsverandering of homoseksualiteit promoot of afbeeldt.’ De regels gelden onder meer voor schoolmateriaal, seksuele voorlichting, televisie-uitzendingen, films, advertenties, boeken en publicaties.

Door deze wet werd informatie over LHBTI+-personen behandeld alsof de gemeenschap gevaarlijk of schadelijk was voor de samenleving. Voor Tíra is juist dat gebrek aan zichtbaarheid herkenbaar. Tot haar vijftiende komt de mogelijkheid om vrouwen te daten niet eens in haar op.

“Ik was nooit zo met jongens bezig. Het boeide me niks en ik focuste me vooral op school. Ik dacht lange tijd dat ik aseksueel of aromantisch was, omdat ik niemand om me heen had die zich ook zo voelde. Ook met Kíra kon ik er niet over praten; onze ouders accepteren het niet, en ik kon als grote zus geen ‘slechte invloed’ op haar hebben.”

Het internet is uiteindelijk haar antwoord. Na een paar zoekopdrachten ziet ze dat er meer bestaat dan het man-vrouwbeeld waarmee ze is opgegroeid. “Ik dacht vroeger dat bepaalde dingen gewoon niet bestonden,” zegt Tíra. “Niet omdat iemand dat letterlijk zei, maar omdat je nooit iets anders zag.” De familie van de zussen is nooit erg tolerant geweest ten opzichte van de queer gemeenschap, en hierdoor hebben ze geen contact meer met hun moeder. Zij stemde op Mi Hazánk, de radicaal-rechtse partij die zich fel uitspreekt tegen LHBTI+-rechten.

 In het gezelschap van hun ooms en tantes refereren Kíra en Tíra naar hun vriendin als ‘partner’, en hun oma weet niet eens dat ze queer zijn. “Onze oma begrijpt deze gemeenschap niet. Ze is super gelovig en werd beïnvloed door Orbán en zijn regering. Oude mensen kijken de hele dag TV, en daar was zoveel propaganda op te zien dat hun hersenen eraan kapot zijn gegaan.” Volgens de zussen werd het thuis steeds moeilijker om open te zijn over hun seksualiteit. Gesprekken over hun geaardheid liepen regelmatig uit op ruzie. “Ik ben blij dat Magyar heeft gewonnen,” zegt Kíra. “Maar ik denk niet dat alles ineens anders wordt. Mensen hebben deze propaganda jarenlang ervaren.”

Politiek instrument

Volgens Midden- en Oost-Europa correspondent Christiaan Paauwe sloten Orbáns aanvallen op de LHBTI+-gemeenschap aan op zijn bredere politieke strategie van angstzaaien.  “De oppositie werd door de voormalig premier vaak neergezet als ‘links, progressief en pro-LHBTI. Dat werd dan weer als een ‘gevaar voor kinderen’ bestempeld en het werd zelfs gelinkt aan pedofilie.”

Veelzeggend was dat Magyar zich tijdens de campagne niet echt uitsprak voor de LHBTI+-gemeenschap, vindt Paauwe. “Magyar bleef tijdens zijn campagne juist heel bewust weg van dat narratief. Je zag dat Magyar er alles aan wilde doen om die kiezers van Orbán te bereiken,” zegt de correspondent.

Toch verwacht hij dat er onder Magyar wel iets verandert in het publieke debat. “De verwachting, de hoop, is in ieder geval dat er een einde komt aan dat eindeloze angst zaaien.” Volgens Paauwe kwam Magyar toch met een betekenisvolle boodschap voor deze groep in zijn overwinningsspeech, namelijk dat Hongaren vrij moeten zijn om lief te hebben wie ze liefhebben.

Voor Kíra en Tíra betekent dat niet dat hun leven van de ene op de andere dag verandert; “Orbán heeft niet alleen wetten ingevoerd, hij heeft ook beïnvloed hoe mensen over ons denken. Dat verdwijnt niet van de ene op de andere dag. Voor het eerst heb ik het gevoel dat er misschien wél vooruitgang mogelijk is.” Want na jaren van vijandigheid richting hun gemeenschap, kan een ander geluid al betekenisvol zijn.

Controversie

Dit tegengeluid is er, of beter gezegd, is weer terug. Weinig boeken hebben in Hongarije zoveel politieke impact gehad als Meseország mindenkié, in het Nederlands: Sprookjesland is van iedereen. Het kinderboek verscheen in september 2020 en werd uitgegeven door de Hongaarse LHBTI-organisatie Labrisz Lesbian Association. De bundel bevat zeventien gemoderniseerde sprookjes van verschillende Hongaarse auteurs. Bekende sprookjes werden aangepast zodat ook mensen en gezinnen die normaal nauwelijks voorkomen in kinderboeken zichtbaar werden. Denk aan LHBTI’ers, Roma, mensen van kleur en de armen.

Wat begon als een relatief kleine bundel sprookjes groeide binnen enkele maanden uit tot een nationaal conflict over opvoeding, vrijheid van meningsuiting, LHBTI+-rechten en de rol van de staat in cultuur en onderwijs.

Het idee voor het boek kwam van onderzoeker Dorottya Rédai. Volgens haar organisatie werden scholen steeds minder toegankelijk voor externe organisaties die over diversiteit en discriminatie wilden praten. Een kinderboek leek daarom dé manier om jonge kinderen alsnog kennis te laten maken met verschillende soorten mensen en gezinnen.

Tijdens een persconferentie van de radicaal-nationalistische partij Mi Hazánk verscheurde politica Dóra Dúró pagina’s uit het boek en haalde die vervolgens door een papierversnipperaar. Ze noemde het boek “homoseksuele propaganda”. De beelden gingen het hele land rond en werden internationaal opgepikt. Voor veel Hongaren riep de actie herinneringen op aan boekverbrandingen en censuur.

Orbán mengde zich later zelf in het debat. Hongarije kon volgens hem tolerant zijn tegenover homoseksualiteit, maar als het om kinderen ging lag er een grens. Zijn boodschap was duidelijk: laat de kinderen met rust.

Na de invoering van de wet kregen ook boekverkopers met nieuwe regels te maken. Boeken waarin LHBTI+-personages voorkomen moesten in plastic folie worden verpakt, buiten bereik van minderjarigen worden geplaatst en mochten niet in de buurt van scholen worden verkocht. Sommige winkels verkochten zulke boeken alleen nog online of bewaarden ze achter de toonbank. Dat de regels niet alleen symbolisch waren, bleek in 2023. De Hongaarse boekenketen Lira kreeg een boete van 12 miljoen forint (ongeveer 36.000 euro) omdat exemplaren van het populaire queer boek Heartstopper zonder plastic verpakking in de jongerenafdeling stonden. Volgens de overheid hadden de boeken vanwege hun LHBTI+-inhoud niet zichtbaar tussen jeugdliteratuur mogen liggen.

In boekwinkel Atlantisz Könyvsziget is die strijd om zichtbaarheid nog tastbaar. De eigenaar zit met een kleine bril achter zijn bureau, tussen stapels boeken en een werkplek vol afgescheurde post-its. In zijn winkel ligt Meseország mindenkié sinds de winst van Tisza weer in de vitrines. Hij vertelt dat hij het afschuwelijk vond dat boeken in folie verkocht moesten worden. Dat hij blij is dat hij dit soort boeken weer zichtbaar kan neerleggen, en dat iedereen ze weer kan lezen.

Verdeeldheid

De Europese Commissie zag in de wet uit 2021 niet alleen een discussie over kinderbescherming, maar ook ongelijke behandeling. Volgens de Commissie werd informatie over homoseksualiteit anders behandeld dan vergelijkbare informatie over heteroseksualiteit. Een film waarin een jongen verliefd wordt op een meisje kon anders worden beoordeeld dan een film waarin een jongen verliefd wordt op een jongen. Daarmee ging het volgens de Commissie niet alleen over opvoeding, maar ook over discriminatie.

Hongarije verdedigde de wet door te benadrukken dat ouders het recht hebben om seksuele opvoeding van hun kinderen te sturen. Dat argument bleef de regering jarenlang herhalen.

Volgens Dóra Sós van de Hongaarse LHBTI+-organisatie Háttér bleef het niet bij die ene wet. De grootste uitdagingen voor de gemeenschap zijn volgens haar het verbod op wettelijke gendererkenning, beperkingen op adoptie en de anti-LHBTI-propagandawet. Daarnaast kreeg de gemeenschap te maken met politieke en mediacampagnes en beperkingen op demonstratierecht, waaronder een verbod op Pride.

In de praktijk verschoof het publieke debat steeds verder. LHBTI+-rechten werden minder vaak besproken als individuele rechten en vaker als onderdeel van een grotere strijd over cultuur, kinderen, religie en nationale identiteit. Door termen als ‘bescherm de kinderen’, ‘stop genderideologie’ en ‘traditionele gezinnen’ steeds te herhalen, wordt het onderwerp al in een bepaald kader geplaatst voordat mensen zich erin verdiepen.

De verdeeldheid binnen Hongarije wordt ook zichtbaar in onderzoek naar LHBTI+-rechten. Uit gegevens van Republikon blijkt dat kiezers van verschillende politieke partijen sterk uiteenlopen in hun opvattingen over gelijke rechten voor LHBTI+-personen.

Onder aanhangers van Tisza vindt ruim tachtig procent dat LHBTI+-personen dezelfde rechten zouden moeten hebben als de rest van de samenleving. Onder Fidesz-KDNP-kiezers ligt dat aandeel aanzienlijk lager.

De resultaten maken duidelijk dat de politieke verandering niet automatisch betekent dat de samenleving hetzelfde denkt. Opvattingen over seksuele diversiteit lopen in Hongarije nog sterk uiteen.

Hoop

De verkiezing van Péter Magyar en de winst van Tisza maken die vraag opnieuw actueel. Magyar spreekt een andere taal dan Orbán. Waar Orbán jarenlang sprak over bescherming van kinderen, traditionele waarden en verzet tegen ‘genderideologie,’ spreekt Magyar over democratie, vrijheid en een land waarin iedereen zichzelf moet kunnen zijn.

“De verwachting van kiezers was wel dat onder Magyar in ieder geval een paar van die vergaande anti-LHBTI-maatregelen van Orbán teruggedraaid zouden worden. En dat ze niet nog verder gediscrimineerd zouden worden.” Wanneer deze groep ook echt meer rechten krijgt in Hongarije, is moeilijk te voorspellen volgens Paauwe. “Magyar heeft een tweederde meerderheid in het parlement, dus kan in theorie veel waarmaken, maar dit thema heeft voor nu geen prioriteit.”

Wel kunnen de posters van straat verdwijnen. Boeken kunnen terug in de vitrine komen te liggen. De premier kan zeggen dat iedereen het recht heeft om te houden van wie hij of zij wil, maar jarenlange framing verdwijnt niet vanzelf uit een maatschappij.

Dat merkt Tíra nog steeds. Niet in wetten of verkiezingsuitslagen, maar in kleine momenten. In het feit dat haar oma niet weet dat ze queer is. In de woorden die familieleden wel of juist niet gebruiken. In de afweging of ze haar vriendin voorstelt als haar vriendin of als haar partner.

Toen Kíra en Tíra opgroeiden, werden queer Hongaren regelmatig neergezet als een gevaar voor kinderen en traditionele waarden. Vandaag zijn veel van die posters verdwenen uit het straatbeeld. In sommige boekwinkels liggen eerder omstreden boeken weer zichtbaar in de etalage. Het is een klein verschil, maar misschien zegt juist dat iets over de verandering waar veel Hongaren op hopen.

Onderstaande documentaire gaat over Lucy. Ze is een Hongaarse, lesbische vrouw, die via Tiktok evenementen organiseert voor andere lesbische vrouwen in het land. We volgen haar in aanloop naar zo’n evenement, en komen meer te weten over hoe het is om queer te zijn in Hongarije.