Jongeren in je omgeving die op het hoogste niveau voetballen of een andere sport beoefenen. Het lijkt misschien tof en voor sommigen zelfs een droom. Leeftijdsgenoten kijken vaak alleen naar het succes dat wordt behaald, maar niet naar het totaalplaatje. Ze zien niet de uren aan trainingen en de grote mentale druk die sporten op het hoogste niveau met zich meebrengt. Juist dat dit vaak over het hoofd wordt gezien, is iets waar onderzoekers zich zorgen over maken.
‘Vooral in de wintermaanden was het pittig om überhaupt naar training te gaan. Ik was moe van school en zag mijn vrienden allemaal naar huis vertrekken om thuis warme chocolademelk te gaan drinken. Ik ging trainen in het donker,’ vertelt Mees Siemerink, achttien jaar oud. Siemerink voetbalt sinds zijn twaalfde in de opleiding van Go Ahead Eagles. Afgelopen schooljaar heeft hij zijn vwo-diploma behaald en ervoor gekozen om een tussenjaar te nemen, zodat hij zich volledig op het voetballen kan focussen. Met als hoofddoel? Het behalen van de selectie van Joseph Oosting. Daar heeft hij de afgelopen zes jaar een hoop voor moeten doen en laten.
‘Ik ben vrij perfectionistisch, wil het beste uit mezelf halen.’ Siemerink vertelt dat dit hem in het verleden weleens heeft tegengewerkt. ‘Als ik een slechte wedstrijd had gespeeld, zat ik er zo erg mee dat ik de rest van de dag of het weekend niet meer naar buiten kwam.’ Inmiddels heeft Siemerink een manier gevonden om hiermee om te gaan. ‘Ik weet inmiddels dat het erbij hoort. Het draait in de jeugd om de ontwikkeling, iedere keer weer een beetje beter worden. Je moet vertrouwen hebben in het proces.’
De druk komt niet alleen vanuit de sporter zelf. Ook de verwachtingen van de omgeving kunnen een rol spelen. Dat herkent de zestienjarige Fleur Favre. Zij werd in juli derde op het EK atletiek op de zevenkamp en is Daphne Schippers voorbijgegaan op de Nederlandse prestatielijst aller tijden onder de achttien jaar. Sinds haar vijfde doet ze aan atletiek. ‘Ik doe atletiek omdat ik het leuk vind, niet per se omdat ik iets moet presteren van mezelf.’
Toch merkt ook Favre dat mensen bepaalde verwachtingen van haar hebben. ‘Ik vind het heel lastig als mensen tegen mij zeggen dat ik het zomaar even doe, dat ik toch wel ga winnen. Dat is namelijk helemaal niet waar. Het komt me niet aanwaaien, ik moet er hard voor werken en veel dingen voor laten.’ Juist dat realiseren mensen zich volgens haar niet.
De invloed van de omgeving
Dat de omgeving een belangrijke rol speelt, blijkt ook uit cijfers van het Mulier Instituut. Ongeveer 85 procent van de ondervraagde topsporters geeft aan zich gesteund te voelen door anderen in hun leven als topsporter. Toch betekent steun niet automatisch dat de mentale druk verdwijnt.
Rick Nijland, onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen en docent sportkunde aan de Hanzehogeschool, heeft samen met anderen onderzoek gedaan naar de invloed van schoolstress en mentale vermoeidheid op de prestaties van jonge voetballers. Ook de invloed van hun omgeving werd meegenomen in het onderzoek.
Bij de omgeving van een topsporter kijken we naar drie factoren: de coach en club, de ouders en de vrienden. Die laatste groep speelt een iets minder grote rol. Elk van deze factoren heeft invloed op hoe een sporter zich voelt en presteert. Nijland vertelt: ‘Vooral de coach en de club zijn belangrijk. Zij moeten hun spelers goed behandelen en ervoor zorgen dat zij voldoende rust ervaren. Het gaat dan niet alleen om rust in het trainingsschema, maar ook om rust in het hoofd.’
Ook Danielle van der Klein-Driesen, oprichtster van Flow Mentale Trainingen, ziet dat jongeren last hebben van druk van buitenaf. Vooral ouders spelen hierin volgens haar een belangrijke rol. ‘Onbewust leggen ouders druk op hun kinderen, ook al zegt 99 procent dat ze vooral willen dat hun kind gelukkig is. Kinderen zien hun ouders een extra baan nemen om hun carrière te ondersteunen en zien hoeveel moeite hun ouders voor hen doen. Dat gaat sommige kinderen niet in de koude kleren zitten.’
Ook coaches en trainers moeten volgens Van der Klein-Driesen beter opletten. ‘Als een sporter een hele drukke week heeft met school, neemt hij of zij dat automatisch mee naar de trainingen. Dat moet worden opgemerkt door de begeleiding. Daar zetten wij ons als team hard voor in.’
Favre ervaart het als prettig dat haar coach ook aandacht heeft voor de rest van haar leven. ‘Ik vind het heel fijn dat mijn coach vraagt hoe het gaat op school, dat hij echt weet hoe het met me is. Ik heb ook echt het gevoel dat hij mij begrijpt en snapt dat ik mijn school heel belangrijk vind.’
Favre zit in haar examenjaar en heeft met haar coaches afgesproken, of eigenlijk verteld (zegt ze met een grote glimlach), dat ze het grote trainingskamp overslaat als ze er op school niet goed voor staat. ‘Ik vind het belangrijk dat ik iets achter de hand heb. Als ik dat van tevoren al aangeef en hierover in gesprek ga, zorgt dat ervoor dat ik met een veel geruster gevoel op de trainingen verschijn. Ik heb dan minder zorgen en kan beter presteren.’
Ook Siemerink vindt dat er binnen de begeleiding meer aandacht mag zijn voor hoe een sporter zich voelt. Zelf bespreekt hij dit vooral met zijn teamgenoten. ‘We praten veel, zien elkaar bijna iedere dag. Je hebt dan meteen door hoe iemand in zijn vel zit, eerder dan coaches of trainers. Toch denk ik wel dat het makkelijker zou zijn als zij het ook direct opmerken. Ik zeg niet dat ze te weinig aandacht geven aan onze mentale gezondheid, maar ik denk wel dat ze hierin een stap kunnen zetten.’
Nijland vindt dat mentale gezondheid een onderbelicht thema is binnen de topsportwereld. ‘Er zou meer aandacht moeten komen voor hoe coaches en trainers omgaan met hun pupillen. Tegenwoordig zie je dat een coach eigenlijk meer taken heeft dan alleen zorgen voor de overwinning. Er komt veel meer bij kijken.’
Ook Van der Klein-Driesen benadrukt dat coaches moeten weten hoe ze het gesprek met sporters aangaan. ‘Het lijkt bijna alsof coaches tegenwoordig zowel coach als psycholoog moeten zijn om de beste resultaten met hun sporters te kunnen boeken,’ aldus Nijland.
Nijland, Van der Klein-Driesen, Favre en Siemerink hebben dus één ding gemeen: mentale gezondheid moet bij jonge topsporters hoger op het prioriteitenlijstje komen te staan. Want hoewel leeftijdsgenoten vooral het succes zien, gaat er achter die prestaties veel meer schuil. De uren aan trainingen, de verwachtingen en de mentale druk zijn niet altijd zichtbaar, maar maken wel degelijk deel uit van het leven van een jonge topsporter.