Tijdens het uitgaan draait het om muziek, vrijheid en plezier. Maar wat gebeurt er als iemand een grens overschrijdt? En waarom krijgt degene die het overkomt soms ook nog eens de schuld? De psychologie achter seksueel overschrijdend gedrag laat zien dat niet alleen het incident zelf, maar ook de reacties van anderen ertoe doen.

Een avond uit hoort leuk te zijn. Toch kan een ongewenste aanraking, een opdringerige benadering of seksueel getinte opmerking de sfeer volledig veranderen. Voor iemand die zoiets meemaakt, is het niet altijd eenvoudig om direct te reageren. En ook achteraf kan het lastig zijn om te bepalen wat er precies is gebeurd en hoe je erover praat.

Volgens victimoloog Eva Mulder, universitair docent aan de Universiteit voor Humanistiek, spelen sociale normen en verwachtingen een belangrijke rol in hoe mensen seksueel grensoverschrijdend gedrag interpreteren. In haar onderzoek kijkt ze onder meer naar de manier waarop slachtoffers worden beoordeeld en hoe hun omgeving op hun verhalen reageert.

Waarom reageert iemand niet?

Wanneer iemand tijdens het uitgaan ongewenst wordt aangeraakt of zich bedreigd voelt, verwachten anderen soms dat diegene direct duidelijk maakt dat het gedrag niet gewenst is. Maar mensen reageren niet allemaal hetzelfde op stress of dreiging. Sommigen spreken zich uit of proberen weg te komen, terwijl anderen juist verstijven of op dat moment moeilijk reageren.

Dat iemand niet direct ‘nee’ zegt of zich niet verzet, betekent daarom niet automatisch dat diegene instemde met wat er gebeurde. De verwachting dat een slachtoffer zich altijd actief moet verzetten, kan ervoor zorgen dat anderen de ervaring verkeerd beoordelen.

Victim blaming

Na een incident krijgt een slachtoffer soms vragen die de verantwoordelijkheid ongemerkt verschuiven. In plaats van te vragen waarom iemand de grens overschreed, richten anderen zich op het gedrag van degene die het meemaakte.

Een veel voorkomend voorbeeld van een victimblaming reactie is: ‘Maar wat had je aan?’ Hiermee impliceer je dus eigenlijk dat de gebeurtenis de schuld is van het slachtoffer, want als zij wat anders aan had gedaan, was het niet gebeurd. Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft hoe zulke opmerkingen slachtoffers het gevoel kunnen geven dat ze de situatie zelf hebben veroorzaakt. Dat kan ook leiden tot schaamte en zelfverwijt.

Waarom zoeken mensen de schuld bij het slachtoffer?

Het kan ongemakkelijk zijn om te beseffen dat grensoverschrijdend gedrag iedereen kan overkomen. Een van de bekende theorieën die victimologen gebruiken voor victim blaming is de ‘believe in the just world theory’. ‘Die stelt dat mensen onbewust willen geloven dat de wereld rechtvaardig is’, vertelt Mulder. In dit geval houdt dat in dat ze niet willen geloven dat zij geen controle hebben op hun eigen veiligheid. Ze denken bijvoorbeeld dat ze een vergelijkbare situatie zouden kunnen voorkomen door anders te handelen.

De gedachte daarachter kan zijn: als ik me anders gedraag, overkomt mij dit niet. Daardoor kan de aandacht dus verschuiven naar wat het slachtoffer aanhad, hoeveel diegene had gedronken of waarom diegene niet eerder vertrok.

Het onderzoek van Mulder en haar collega Gerd Bohner laat zien dat slachtoffers van seksueel geweld negatieve reacties uit hun omgeving kunnen krijgen, waaronder het opleggen van schuld aan het slachtoffer. De manier waarop mensen over een incident denken, wordt mede beïnvloed door ideeën over hoe een slachtoffer zich hoort te gedragen.

De gevolgen van niet geloofd worden

Voor iemand die al moeite heeft om een nare ervaring te begrijpen of te bespreken, kan een beschuldigende reactie een extra drempel vormen. In plaats van dat zij steun ervaren, kunnen ze gaan twijfelen aan de eigen interpretatie van de gebeurtenis en ervoor zorgen dat zij niet naar voren komen met hun verhaal. Mulder beaamt dit gevolg: ‘Dat is 1 van de voornaamste redenen waarom mensen niet snel over dit soort dingen vertellen. Ze zijn bang dat de omgeving negatief zou reageren, hun niet zal geloven of de schuld bij hen neer legt’.

Mulder vertelt dat de reacties van mensen om je heen meer effect hebben dan je denkt. ‘Die negatieve reacties van de sociale omgeving zijn soms nog erger om te horen dan dat eerste wat mensen is overkomen’, aldus Mulder. Dat kan heel schadelijk zijn omdat de sociale omgeving als medemens optreedt en het slachtoffer eigenlijk zou moeten betrekken in de morele sfeer die zij creëren.

Daarom is het belangrijk om niet meteen te oordelen over hoe iemand heeft gereageerd. Luisteren, serieus nemen wat iemand vertelt en vragen wat diegene nodig heeft, helpt om de verantwoordelijkheid niet onterecht bij het slachtoffer te leggen.

Veilig uitgaan begint ook bij hoe we reageren

Tijdens grote evenementen zoals Amsterdam Dance Event zijn organisatoren verantwoordelijk voor goede preventie en een veilige omgeving. Ook de politie speelt een rol wanneer er incidenten plaatsvinden. Maar de sociale omgeving is eveneens van belang. Wie ziet dat iemand ongewenst wordt benaderd, kan proberen te helpen door te vragen of het goed gaat, steun aan te bieden of hulp van beveiliging in te schakelen wanneer dat veilig kan. En wanneer iemand achteraf vertelt over een nare ervaring, maakt de reactie van de omgeving verschil.

Het is dus niet alleen belangrijk hoe we grensoverschrijdend gedrag kunnen voorkomen, maar ook hoe we omgaan met de mensen die ermee te maken krijgen. Want een veilige uitgaansomgeving vraagt niet alleen om regels en toezicht, maar ook om een cultuur waarin grenzen serieus worden genomen en slachtoffers niet verantwoordelijk worden gemaakt voor het gedrag van een ander.

Beluister hier de reportage over seksueel overschrijdend gedrag in het uitgaansleven en hoe we dit kunnen voorkomen.