De komst van een derde MacDonalds is Hengelo zorgt voor discussie. Sommige inwoners maken zich zorgen over de gevolgen voor de volksgezondheid. In een artikel van Tubantia trekt een Hengeloër door de komst van de vestiging een vergelijking tussen Nederland en de Verenigde Staten: “Zo begon obesitas in Amerika.” Maar klopt het dat de komst van één nieuwe McDonald’s vestiging ervoor kan zorgen dat obesitas net zo’n groot probleem wordt in Nederland dan als het in de Verengde Staten is?

Wanneer spreek je van overgewicht? 

Overgewicht en obesitas worden vastgesteld aan de hand van de Body Mass Index, afgekort het BMI. Dit is een maat die gewicht afzet tegen lichaamslengte. Bij volwassenen tussen de 19 en 69 is er sprake van overgewicht bij een BMI van 25 tot 30. Vanaf een BMI van boven de dertig wordt gesproken van obesitas, ook wel ernstig overgewicht genoemd.

Nederland vs Amerika

In Nederland had vorig jaar 50.6% van de Nederlanders van 18 jaar en ouder overgewicht. In Amerika lag dit percentage datzelfde jaar mogelijk rond de 70%.

De Amerikaanse obesitasepidemie speelde zich voornamelijk af tussen 1976 en 1980. Voor die tijd bleef het percentage volwassennen met obesitas relatief stabiel rond de 15 procent. Daarna steeg het snel; naar ongeveer 23 procent eind jaren tachtig en ruim 30% rond 2000.

Die stijging viel samen met een toename van eten buitenshuis en van bewerkt voedsel. Het aandeel calorieën uit buiten de deur genuttigd voedsel steeg van ruim 9% eind jaren zeventig naar meer dan 21% midden jaren negentig. Fastfoodketens, zoals de McDonalds speelden daarin een zichtbare rol, omdat hun menu’s grotendeels bestaan uit calorie-dicht, ultrabewerkt voedsel.

Er is stevig bewijs voor een verband tussen frequent fastfood eten en gewichtstoename. Mensen die twee keer per week of vaker bij McDonalds, Burger King of vergelijkbare ketens aten, kwamen gemiddeld vijf kilo meer aan dan mensen die er zelden kwamen. Ze kregen ook een duidelijk grotere toename van insulineresistentie, een voorstadium van diabetes.

Veranderende leefomgeving 

Volgens Frank van Lenthe, hoogleraar Sociale Epidemiologie aan het Erasmus MC, heeft de uitbreiding van fastfoodketens zeker niet bijgedragen aan de toename van obesitas in Amerika. Toch is de claim “zo begon obesitas in Amerika” niet zo eenvoudig te bevestigen. “De toename van een enorme hoeveelheid fastfoodketens maakt fastfood ook steeds normaler,” vertelt hij. Waar een bezoek aan McDonalds vroeger een bijzondere gelegenheid kon zijn, is het voor veel mensen een alledaagse keuze geworden,

Die verandering beperkt zich niet tot reguliere restaurants. Amerikanen kunnen onderweg ook eten halen door de opkomst van drive-throughs, legt van Lenthe uit. Daardoor komen mensen gemakkelijker in aanraking met ongezond voedsel.

Toch is het volgens hem te eenvoudig om de Amerikaanse obesitasepidemie volledig toe te schrijven aan fastfoodrestaurants zoals McDonald’s. Volgens van Lenthe moet je kijken naar de gehele voedselomgeving. Ook supermarkten spelen een belangrijke rol, omdat daar veel ongezonde producten worden aangeboden. Daarnaast geeft hij aan dat de beweegomgeving veranderd is: mensen brengen meer tijd achter schermen door en bewegen daardoor mogelijk minder.

Volgens van Lenthe ligt een belangrijk deel van de verklaring uiteindelijk wel bij de toegenomen consumptie van sterk bewerkte voedingsmiddelen. Het gaat niet alleen om fastfood, maar ook om frisdrank, koekjes, snacks, snoep en kant-en-klare maaltijden. Sterk bewerkte producten zijn bovendien relatief goedkoop, terwijl gezondere voeding vaak duurder is. Daardoor kiezen consumenten sneller voor minder gezonde opties. Onze die sterk bewerkte producten valt dus ook weer eten afkomstig van fast food restaurant.

De vergelijking met Amerika is dus niet helemaal uit de lucht gegrepen. Volgens van Lenthe is de veranderd voedselomgeving, in het geval van Hengelo dus een extra McDonalds, de grootste boosdoener. Tegelijk benadrukt hij dat fastfoodketens niet als enige verantwoordelijk kunnen worden gehouden: ook supermarkten en andere plekken waar ongezonde producten worden verkocht, spelen een rol.

De komst van één extra McDonald’s betekent niet automatisch dat het aantal mensen met obesitas in Hengelo meteen zal stijgen tot Amerikaanse percentages. Van Lenthe wijst erop dat het verband tussen de aanwezigheid van een fastfoodrestaurant en overgewicht niet zo eenvoudig is. Het gaat niet alleen om de afstand tot de dichtsbijzijnde fastfoodketen in een omgeving, maar om de totale hoeveelheid ongezond voedsel waaraan mensen worden blootgesteld en de invloed daarvan op hun eetgewoonten.

Van Lenthe vindt dat overheden meer aandacht moeten besteden aan de preventie van obesitas en het gezonder maken van de voedselomgeving. Zo kan namelijk voorkomen worden dat het percentage van mensen met obesitas in Nederland net zo hoog wordt als dat het in Amerika is. De overheid moet daarbij niet alleen naar fastfoodketens kijken, maar ook naar het aanbod in supermarkten en de toegankelijkheid van gezonde voeding.

Volgens van Lenthe speelt ook het financiële belang van bedrijven een belangrijke rol bij de groei van de ongezonde voedselomgeving. Fastfoodketens zijn commerciële bedrijven die winst willen maken en daarom voortdurend proberen uit te breiden. Hij vraagt zich af of inwoners van Hengelo daadwerkelijk behoefde hebben aan een derde McDonald’s. “Die derde die erbij komt, die is er alleen maar voor McDonald’s zelf”, stelt hij.

Conclusie

Volgens van Lenthe betekent de komst van één extra McDonald’s dus niet automatisch dat het aantal mensen met obesitas zal toenemen tot Amerikaanse niveaus. Maar, de relatie tussen de aanwezigheid van ongezond, ultrabewerkt voedsel en overgewicht is wel duidelijk. De vergelijking met Amerika is daarom niet helemaal ongegrond, maar wel kort door de bocht.