De claim
CDA-Kamerlid Jeltje Straatman zei op maandag 5 oktober bij Goedemorgen Nederland dat politieagenten demonstranten oppakken en verplaatsen, en dat er daarna “helemaal niets” mee gebeurt (WNL). Ze baseert zich op gesprekken met gefrustreerde agenten. Die gesprekken kan ik niet controleren. De bewering zelf wel: komt het voor dat opgepakte of verplaatste demonstranten nooit ergens mee te maken krijgen?
Wat het OM zegt
Het OM vervolgt in principe niet bij één overtreding van de Wet openbare manifestaties zonder andere strafbare feiten (OM). Dat is beleid, geen onwil. Bij herhaling of zwaardere feiten is het anders. In januari 2025 maakte het OM bekend zes actievoerders te vervolgen: vijf omdat ze meermaals een strafbaar feit pleegden en één om geweld (OM).
Er zijn veroordelingen
Roorda wijst op een recent voorbeeld. Op 9 september veroordeelde de rechtbank Midden-Nederland leden van Extinction Rebellion die een weg hadden geblokkeerd tot een taakstraf en een voorwaardelijke gevangenisstraf. Ook werd een schadevergoeding van bijna 35.000 euro aan Rijkswaterstaat toegekend. “Het is in elk geval niet zo dat het nooit gebeurt”, zegt hij.
Ook bij de actie op Schiphol van 5 oktober blijft het niet bij een bus. De marechaussee hield 31 demonstranten aan voor huisvredebreuk (ANP via RD). Volgens de marechaussee kan een aanhouding leiden tot een boete, en tot een zwaardere straf bij herhaling (Luchtvaartnieuws).
Wat is verplaatsen eigenlijk?
Verplaatsen is een ordemaatregel en geen straf. Volgens een kabinetsbrief van 4 september kan dat nu alleen via de bestuurlijke ophouding. Het kabinet wil er een aparte bevoegdheid voor maken en noemt verplaatsen niet punitief (Kamerbrief). Dat iemand die wordt verplaatst niet automatisch een straf krijgt, klopt dus. Het betekent niet dat er nooit iets volgt.
Hoe vaak gebeurt het? Dat is niet bekend
Roorda zegt dat hij niet weet hoe vaak er vervolgd wordt, en dat het voorbeeld ook een uitzondering kan zijn. Centrale cijfers zijn niet bekend. Hij deed vorig jaar met collega’s onderzoek naar het demonstratierecht, waar het kabinet op 4 september op reageerde. Hun conclusie is dat ingrijpende wetswijzigingen niet nodig zijn en dat het OM en het strafrecht soms meer mogelijkheden hebben dan gedacht. Volgens hem verloopt 97 procent van de demonstraties zonder incidenten. Roorda is daarnaast gastdocent aan de Politieacademie. Hij kijkt dus niet vanaf de zijlijn.
Oordeel
Onjuist. “Helemaal niets” is een absolute bewering, en die is te weerleggen met één tegenvoorbeeld. Er zijn er meerdere: het OM vervolgt bij herhaling en zwaardere feiten, en de rechter heeft recent actievoerders veroordeeld.
Een kern van waarheid zit er wel in. Een eerste overtreding van de Wet openbare manifestaties wordt in principe niet vervolgd, en verplaatsen is geen straf. Hoe vaak verplaatste demonstranten daarna toch worden vervolgd, is niet bekend. Daarom kan ik niet zeggen dat het zelden of vaak gebeurt, alleen dat “nooit” niet klopt.
