Claim: VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans zei op 20 september bij WNL Op Zondag, over de rellen bij de extreemrechtse demonstratie ‘Wij Zijn Het Volk’ op het Malieveld: ‘Wanneer je overgaat tot vernielingen, wanneer je agenten aanvalt, wanneer je met dingen gaat gooien, dan ga je alle perken te buiten. Dat is niet zoals wij in Nederland demonstreren. Dat heeft niks met democratie en vrijheid van meningsuiting te maken.’
Oordeel: grotendeels waar, maar juridisch te absoluut geformuleerd.
Voor vernielen, geweld tegen agenten en het gooien van voorwerpen is Brekelmans’ claim verdedigbaar, want zulke handelingen worden niet beschermd door het demonstratierecht. Maar strafbare feiten door een deel van de aanwezigen maken een demonstratie niet automatisch als geheel onbeschermd. Ook vallen mogelijk strafbare uitingen niet simpelweg buiten de vrijheid van meningsuiting, want per uiting en context moet er worden beoordeeld of een beperking of strafvervolging gerechtvaardigd is.
Wat gebeurde er?
Bij een demonstratie van de extreemrechtse beweging ‘Wij Zijn Het Volk’ op het Malieveld in Den Haag ontstond afgelopen zaterdag ordeverstoring: demonstranten gooiden vuurwerk naar de politie, pleegden vernielingen, droegen gezichtsbedekkende kleding en er klonken antisemitistische leuzen en Hitlergroeten. De politie zette de ME en een waterwerper in en de locoburgemeester beëindigde de demonstratie met een noodbevel. In totaal werden 24 mensen aangehouden, onder meer voor wapenbezit en het negeren van dat noodbevel. Een dag later reageerde Brekelmans bij WNL Op Zondag. Hij noemde de gebeurtenissen een ‘schandvlek voor Nederland’ en zei dat relschoppers die vernielingen plegen, agenten aanvallen of met voorwerpen gooien ‘alle perken te buiten’ gaan. Het gedrag heeft volgens hem ‘niks met democratie en vrijheid van meningsuiting te maken.’ Ook zei hij dat de demonstranten met hun claim op te komen voor ‘het volk’ weinig van doen hebben met het Nederland waar hij voor staat.
Wat zegt het demonstratierecht?
Het recht om te demonstreren is beschermd door artikel 9 van de Grondwet, de Wet openbare manifestaties en internationale mensenrechtenverdragen. Vreedzaamheid is daarbij een belangrijk vereiste. Wie met gewelddadige bedoelingen deelneemt of geweld pleegt, kan zich voor die handelingen niet op het demonstratierecht beroepen en kan strafrechtelijk worden aangepakt. Dat betekent niet dat elke strafbare handeling een hele demonstratie haar bescherming ontneemt. Als een verder vreedzame groep demonstreert en een enkeling vernielt of een strafbare uiting doet, kan die persoon worden aangehouden zonder dat de overige demonstratie daarom onrechtmatig wordt.
Wat zegt Berend Roorda?
Universitair docent staatsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen en specialist in demonstratierecht, Berend Roorda maakt precies dit onderscheid. Volgens hem kunnen een beschermde demonstratie en strafbare feiten naast elkaar bestaan. De overheid moet ruimte geven aan vreedzame demonstranten, terwijl zij tegelijkertijd individuen die strafbare feiten plegen kan aanpakken. Roorda benadrukt dat het van de feiten afhangt. Als vrijwel iedereen zich gewelddadig gedraagt, of als het doel van de bijeenkomst geweld is, valt de bijeenkomst niet onder het demonstratierecht. Maar wanneer een deel vreedzaam demonstreert en een ander deel geweld gebruikt, behoudt die vreedzame groep aanspraak op bescherming.
Daarmee is Brekelmans’ uitspraak over vernielen en aanvallen van agenten op zichzelf goed verdedigbaar. Als zijn woorden worden gelezen als oordeel dat de hele bijeenkomst of alle aanwezigen “niks met demonstreren” te maken hadden, is zij te zwart-wit.
Antisemitische leuzen en Hitlergroeten
De oorspronkelijke formulering dat antisemitische leuzen en Hitlergroeten automatisch buiten de vrijheid van meningsuiting vallen, is te stellig. Volgens Roorda vallen ook mogelijk strafbare uitingen eerst onder de vrijheid van meningsuiting. Die vrijheid kan worden beperkt wanneer de uiting in de context strafbaar is, bijvoorbeeld als sprake is van groepsbelediging of aanzetten tot haat. Antisemitische teksten kunnen dus strafbaar zijn, maar dat staat niet zonder beoordeling vast. Voor een Hitlergroet geldt hetzelfde. Roorda noemt als voorbeeld dat een Hitlergroet strafbaar kan zijn wanneer die wordt gebracht om nazigedachtegoed te verheerlijken. De omstandigheden zijn bepalend. Dat sluit aan bij de politie, die na het Malieveld-protest meldde nader onderzoek te doen naar de leuzen en gebaren.
Het noodbevel
De Wet openbare manifestaties geeft de burgemeester mogelijkheden om een demonstratie te beperken of te beëindigen, bijvoorbeeld wanneer voorschriften worden overtreden of dit noodzakelijk is om wanordelijkheden te voorkomen of te bestrijden. Het WODC-onderzoek plaatst vraagtekens bij het gebruik van een noodbevel bij demonstraties. Volgens de onderzoekers is zo’n algemene crisismaatregel niet specifiek genoeg geregeld om het grondrecht om te demonstreren te beperken. Zij pleiten daarom voor duidelijke, aparte regels hierover in de Wet openbare manifestaties.
Cijfers in perspectief
De Inspectie Justitie en Veiligheid constateerde dat bij 97 procent van de geregistreerde demonstraties geen incidentenregistratie voorkomt. Bij de 3 procent met een registratie ging het in 75 procent van de gevallen om één registratie. Bij 1 procent van die demonstraties ging het om meer dan tien registraties, oftewel circa 0,03 procent van alle geregistreerde demonstraties. Die cijfers plaatsen grote rellen in perspectief, namelijk dat ze uitzonderlijk zijn. Wel moet worden bedacht dat ‘incidentregistratie’ breed is en niet uitsluitend geweld betekent, want het kan ook gaan om bijvoorbeeld overlast.
Conclusie
Brekelmans heeft gelijk dat vernielen, geweld tegen agenten en het gooien van voorwerpen niet worden beschermd door het demonstratierecht. Maar als een deel van de aanwezigen zich daaraan schuldig maakt, betekent dat niet automatisch dat de hele demonstratie, of alle deelnemers, haar bescherming verliest. Ook of antisemitische leuzen en Hitlergroeten strafbaar zijn, moet per uiting en context worden beoordeeld.
