De Verenigde Staten en Israël oefenden eind februari gezamenlijke militaire aanvallen uit op Iran. Hierbij werd het verblijf van ayatollah Khamenei getroffen en kwam de opperste leider van Iran om het leven. Iran reageerde hierna meteen met een tegenaanval. Dit conflict heeft geleid tot oplopende spanningen in het Midden-Oosten. 

Deze aanvallen roepen vragen op over de rol van het internationaal recht. Door sommige experts en organisaties wordt het conflict als illegaal beschouwd. Zo schrijft Sjoukje van Oosterhout van PRO op Bluesky dat de winst van oliebedrijf BP mede te danken is aan ‘de illegale oorlog in Iran’. Maar klopt die uitspraak? Op basis van welke internationale regels kan worden bepaald of een militaire aanval illegaal is?

Wanneer mag een land een ander land aanvallen?

Om te onderzoeken of de aanvallen op Iran illegaal zijn, is het belangrijk om eerst te kijken naar de internationale regels voor militair geweld. Deze regels staan in het Handvest van de Verenigde Naties. In artikel 2 lid 4 staat dat landen geen geweld mogen gebruiken tegen de territoriale integriteit of politieke onafhankelijkheid van een andere staat. Dit wordt ook wel het geweldverbod genoemd. Het uitgangspunt is dus dat een land een ander land niet zomaar militair mag aanvallen.

Er zijn uitzonderingen op dit verbod. Dit wordt benoemd in artikel 51 van het VN-Handvest. Dit artikel geeft landen het recht op zelfverdediging wanneer zij worden aangevallen. Ook kan de VN-Veiligheidsraad toestemming geven voor militair ingrijpen. Daarnaast kan geweldgebruik onder bepaalde voorwaarden plaatsvinden met toestemming van het land waar de militaire actie plaatsvindt.

Is er sprake van zelfverdediging?

De Verenigde Staten en Israël zeiden dat Iran een bedreiging vormde voor de veiligheid in de regio. Ze wijzen daarbij onder meer op het Iraanse nucleaire programma en de ontwikkeling van raketten. De vraag is of deze dreiging voldoende reden is om een ander land militair aan te vallen. 

Hoogleraar internationaal publiekrecht, Larissa van den Herik, van de Universiteit Leiden stelt dat dit niet het geval is. Zij geeft aan dat zowel de Verenigde Staten als Israël niet door Iran zijn aangevallen. ‘Het is ook niet zo dat deze landen op het punt stonden om aangevallen te worden door Iran’, zegt Van den Herik. Over preventieve zelfverdediging bestaat wel discussie onder juristen, maar volgens haar was daar in deze situatie geen sprake van.

Ook het mogelijke bezit van massavernietigingswapens is volgens Van den Herik onvoldoende reden om een militaire aanval te rechtvaardigen. ‘Bovendien was het nog maar de vraag of Iran inderdaad dergelijke wapens bezat.’ Ze verwijst daarnaast naar een advies van de Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV). Dit is een onafhankelijk adviesorgaan dat de Nederlandse regering en het parlement adviseert over internationaal recht. 

Eindoordeel

De uitspraak van Sjoukje van Oosterhout dat de oorlog in Iran illegaal is, is grotendeels juist. Volgens hoogleraar Larissa van den Herik waren de aanvallen van de Verenigde Staten en Israël in strijd met het internationaal recht. Iran heeft die landen niet aangevallen en er is volgens haar ook geen sprake van een directe dreiging. Daarom is er geen geldige reden voor zelfverdediging.