De Nederlandse Arbeidsinspectie waarschuwt dat werkgevers te weinig doen om werknemers die nachtdiensten draaien te beschermen tegen gezondheidsrisico’s. Uit onderzoek onder 285 werkgevers blijkt dat nachtwerk vaak niet als afzonderlijk risico wordt opgenomen en dat concrete maatregelen regelmatig ontbreken. Wetenschappelijk onderzoek bevestigt de gezondheidsrisico’s, maar laat ook zien dat nachtwerk niet altijd te voorkomen is.
Werkgevers brengen risico’s onvoldoende in kaart
De Nederlandse Arbeidsinspectie onderzocht in 2026 285 werkgevers in sectoren zoals de zorg, industrie, transport, horeca en distributie. Van deze werkgevers zijn er 92 gericht geïnspecteerd op naleving van de Arbowet en de Arbeidstijdenwet. Bij 58 bedrijven trad de inspectie op vanwege tekortkomingen.
Uit het onderzoek blijkt dat bij 54 procent van de geïnspecteerde werkgevers nachtwerk niet als afzonderlijk risico in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) staat. Bij 69 procent ontbreken concrete maatregelen in het plan van aanpak. Ook blijkt dat slechts de helft van de geïnterviewde werknemers aangeeft informatie te hebben ontvangen over de gezondheidsrisico’s van nachtwerk.
De cijfers ondersteunen de waarschuwing van de Arbeidsinspectie. Wel is het belangrijk dat de resultaten van de 92 gericht geïnspecteerde werkgevers niet automatisch representatief zijn voor alle Nederlandse werkgevers.
Nachtwerk heeft aantoonbare gezondheidsrisico’s
De gezondheidsrisico’s van nachtwerk zijn niet nieuw. De Gezondheidsraad concludeerde in 2017 dat nachtwerk het risico op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten verhoogt. Ook komen slaapproblemen anderhalf tot twee keer vaker voor bij nachtwerkers dan bij werknemers die overdag werken. Hoe langer iemand nachtdiensten draait, hoe groter het risico op bepaalde aandoeningen kan worden.
Volgens chronobioloog Laura Kervezee van het LUMC speelt verstoring van de biologische klok hierbij een belangrijke rol. Zij legt uit dat het lichaam is ingesteld op slapen tijdens de nacht en actief zijn overdag. Dat ritme beïnvloedt niet alleen de slaap, maar ook de stofwisseling en de verwerking van voedsel.
Volgens Kervezee raakt het lichaam niet zomaar gewend aan nachtwerk. Vooral het voortdurend wisselen tussen nacht- en dagdiensten maakt het moeilijk om het natuurlijke ritme aan te passen. ‘Door die biologische klok zit dat zo in ons lichaam geïntegreerd dat je daar niet zo makkelijk aan kan wennen.’
Niet alle nachtwerk is te voorkomen
Toch is er ook een andere kant van het verhaal. Uit onderzoek van het RIVM en TNO uit 2023 blijkt dat nachtwerk niet altijd eenvoudig te verminderen is. Werkgevers en werknemers noemen onder meer werkzaamheden die direct moeten worden uitgevoerd, economische redenen en praktische omstandigheden. Denk bijvoorbeeld aan de zorg en logistiek, waar werkzaamheden ook ‘s nachts doorgaan.
Daarnaast zijn de ervaringen van nachtwerkers wisselend. Sommige werknemers ervaren gezondheidsklachten en problemen met hun sociale leven, terwijl anderen juist positief zijn over de extra toeslag of de werksfeer. Volgens het onderzoek is maatwerk daarom belangrijk: niet iedere werknemer en organisatie heeft dezelfde behoeften.
Dit nuanceert de uitspraak dat nachtwerk vaak onnodig is. Het betekent echter niet dat werkgevers geen verantwoordelijkheid hebben om werknemers te beschermen.
Kunnen werkgevers de gezondheidsrisico’s beperken?
Een belangrijke vraag is of werkgevers met voldoende maatregelen de gezondheidsrisico’s kunnen voorkomen. Volgens Kervezee kunnen werknemers en werkgevers verschillende maatregelen nemen. ‘Een van de weinige interventies waarvan we weten dat die werkt, is om werknemers de mogelijkheid te geven powernaps te doen tijdens de dienst.’ Dat kan werknemers alerter maken en de directe gevolgen van vermoeidheid beperken. Ook gezonde voeding en voldoende beweging spelen een rol.
Toch is er een belangrijke kanttekening. Het RIVM stelt dat er nog geen maatregelen bekend zijn waarvan bewezen is dat ze de gezondheidseffecten van nachtwerk voorkomen of verminderen. Een powernap kan bijvoorbeeld helpen bij alertheid, maar dat bewijst niet dat daarmee het risico op diabetes of hart- en vaatziekten afneemt.
Kervezee geeft bovendien aan dat de gezondheidsrisico’s na het stoppen met nachtwerk weer lijken af te nemen. ‘Wat we over het algemeen zien in onderzoek, is dat die gezondheidsrisico’s weer afnemen op het moment dat iemand stopt met zijn nachtdienst.’ Ook verschilt de gevoeligheid per persoon. Ochtendmensen kunnen doorgaans minder goed tegen nachtdiensten dan uitgesproken avondmensen. Volgens Kervezee kun je die biologische aanleg niet zomaar trainen of veranderen.
Conclusie
De uitspraak dat werkgevers te weinig maatregelen nemen om nachtwerkers te beschermen, wordt ondersteund door het onderzoek van de Nederlandse Arbeidsinspectie. Bij 58 van de 92 gericht geïnspecteerde bedrijven werden tekortkomingen vastgesteld. Ook bleek dat veel werkgevers nachtwerk onvoldoende als afzonderlijk gezondheidsrisico opnemen in hun beleid.
Toch moet de conclusie genuanceerd worden. De 92 geïnspecteerde bedrijven zijn niet representatief voor alle Nederlandse werkgevers. Bovendien blijkt uit onderzoek van het RIVM en TNO dat nachtwerk in veel sectoren moeilijk te voorkomen is en dat de ervaringen van werknemers uiteenlopen.
De gezondheidsrisico’s van nachtwerk zijn wetenschappelijk onderbouwd, maar er is nog weinig bewijs dat specifieke beschermingsmaatregelen deze risico’s daadwerkelijk kunnen voorkomen.