Tijdens de persconferentie na de ministerraad op 11 september zei Rob Jetten over het Internationaal Strafhof dat het: ‘Echt de enige plek ter wereld is waar hele grote criminele oorlogsmisdadigers nog kunnen worden berecht.’ Hij sprak over het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag, in reactie op een vraag over Amerikaanse druk op NAVO-landen rond het hof. Is het ICC nou echt de enige plek ter wereld waar grote oorlogsmisdadigers kunnen worden berecht?
Waar komt de claim vandaan?
De uitspraak van Jetten is terug te vinden in het officiële verslag van de persconferentie van de Nederlandse regering. Jetten noemt het ICC daarin de ‘enige’ plek ter wereldwaar grote oorlogsmisdadigers kunnen worden berecht. Omdat het om een uitspraak van de Nederlandse premier gaat over een belangrijk internationaal instituut, is de claim maatschappelijk relevant.
Het internationaal strafhof is een permanent internationaal strafhof dat personen kan vervolgen voor genocide, misdrijven tegen de mensheid, oorlogsmisdaden en agressie. Het hof werkt volgens het principe van complementariteit: nationale rechtbanken hebben in principe voorrang. Het ICC komt vooral in beeld wanneer een land niet daadwerkelijk kan of wil vervolgen.
Zijn er ook andere rechtbanken?
Om deze claim te controleren heb ik gekeken naar manieren waarop internationale misdrijven ook buiten het ICC kunnen worden berecht. Uit informatie van de Nederlandse overheid blijkt dat naast het ICC verschillende internationale tribunalen hebben bestaan of bestaan. Voorbeelden zijn het Joegoslaviëtribunaal (ICTY) en het Rwanda-tribunaal (ICTR). Deze tribunalen waren gericht op specifieke conflicten.
Ook nationale rechtbanken kunnen internationale misdrijven berechten. Dat gebeurt bijvoorbeeld in Europese landen. In sommige gevallen kunnen landen op basis van het universaliteitsbeginsel ernstige internationale misdrijven vervolgen, ook wanneer het misdrijf niet op hun eigen grondgebied is gepleegd.
Daarmee is duidelijk dat het ICC niet letterlijk de enige rechtbank is waar oorlogsmisdadigers kunnen worden vervolgd.
Wat zeggen deskundigen?
Voor deze factcheck heb ik twee deskundigen op het gebied van internationaal strafrecht gesproken.
Hoogleraar internationale misdrijven Alette Smeulers noemt het ICC wel het enige permanente internationale strafhof en ‘de belangrijkste en in veel opzichten ook enige’ plek waar grote oorlogsmisdadigers kunnen worden berecht. Volgens haar kunnen nationale rechtbanken wel degelijk oorlogsmisdaden berechten. Het ICC is daarbij complementair aan nationale rechtspraak. Zij vertelt ook dat staatshoofden en andere politieke leiders tijdens hun ambtsperiode in nationale rechtbanken met regels rond immuniteit te maken kunnen hebben. Daardoor heeft het ICC volgens haar juist een belangrijke aanvullende rol.
Volgens Jérôme de Hemptinne, universitair docent internationaal recht, is de uitspraak, als die letterlijk wordt opgevat, juridisch niet correct. Hij vertelt dat er momenteel in verschillende landen nationale rechtszaken lopen over internationale misdrijven. Ook bestaan er nog andere internationale en hybride tribunalen, zoals de Special Criminal Court in de Centraal-Afrikaanse Republiek en de Kosovo Specialist Chambers.
Volgens De Hemptinne is het ICC wel uniek omdat het het enige permanente internationale strafhof met een wereldwijd mandaat is voor de ernstigste internationale misdrijven. Dat is volgens hem iets anders dan zeggen dat het de enige plek ter wereld is waar deze misdrijven kunnen worden berecht.
Volgens het ICRC (Internationaal Comité van het Rode Kruis) kunnen staten hun eigen nationale rechtbanken bevoegd maken om oorlogsmisdaden te vervolgen, ook wanneer die misdrijven buiten het eigen land zijn gepleegd. Het ICRC wijst erop dat er daadwerkelijk verdachten van oorlogsmisdaden door nationale rechtbanken zijn berecht op basis van universele jurisdictie. Daarmee kunnen oorlogsmisdadigers dus ook buiten het Internationaal Strafhof voor de rechter komen.
Bron: International Committee of the Red Cross (ICRC), ‘Rule 157. Jurisdiction over War Crimes’, Customary IHL Database.
Eindoordeel
De uitspraak van Rob Jetten is te concreet en daarom misleidend. Het klopt dat het ICC het enige permanente internationale strafhof is met een breed mandaat voor de ernstigste internationale misdrijven. Ook heeft het hof een bijzondere positie bij de vervolging van machtige personen die in eigen land mogelijk niet worden vervolgd.
Maar het ICC is niet letterlijk de enige plek waar oorlogsmisdadigers kunnen worden berecht. Nationale rechtbanken kunnen internationale misdrijven vervolgen en er bestaan ook andere internationale en hybride tribunalen. De formulering van Jetten klopt daarom alleen wanneer hij met ‘de enige plek’ bedoelt dat het ICC het enige permanente internationale strafhof met een breed mondiaal mandaat is. Zijn uitspraak is dus wel misleidend.
