Interviewen over ingrijpende ervaringen: ‘Behandel de ander als een mens, niet als een verhaal!’
Een interview over een ingrijpende ervaring vraagt om meer dan goede vragen. Hoe bereid je zo’n gesprek voor, wanneer vraag je door en waar ligt de grens? SvJ-alumna Bernadette Keizer, socialmediaverslaggever bij RTV Utrecht, vertelt hoe zij zulke persoonlijke producties aanpakt.
‘Wat zou je tegen jezelf van een paar jaar geleden willen zeggen?’ Aan het einde van een interview stelt Bernadette die vraag aan de zestienjarige Tycho. Met twee camera’s en lampen om zich heen vertelt hij over zijn mentale problemen en een eerdere suïcidepoging. Tijdens het gesprek kon hij daar rustig over praten, maar bij deze vraag ziet ze hem emotioneel worden.‘Toen ik zag dat het hem echt raakte, deed dat ook wel wat met mij.’
Bernadette luistert naar zijn antwoord en vraagt verder naar het advies dat hij zichzelf zou geven. Ze sluit het gesprek af door te zeggen dat hij trots op zichzelf mag zijn. Dat is hij ook, antwoordt hij. Na het interview vertelt ze hem dat zijn antwoorden haar raken en dat ze respect heeft voor zijn openheid. Ze vindt dat ze die betrokkenheid mag laten zien, zonder haar eigen gevoel centraal te stellen. ‘Je bent journalist, maar je bent ook mens.’
Beginnen met een voorgesprek
Voor RTV Utrecht maakt Bernadette voornamelijk korte video’s over het nieuws van de dag, gericht op een publiek onder de dertig. Daarnaast maakt ze soms ook persoonlijke reportages over onder meer straatintimidatie en mentale gezondheid. Daarbij spreekt ze mensen die iets ingrijpends meemaken en vaak voor het eerst hun verhaal voor een camera vertellen.
Om zo’n interview voor te bereiden, voert ze meestal een of twee voorgesprekken. Dat gebeurt telefonisch of ze spreekt ergens af, zonder dat ze het verhaal meteen opneemt. Ze maakt kennis, legt uit wat ze wil maken en hoort waarom iemand wil meewerken. Wil diegene anderen waarschuwen, herkenning bieden of een onderwerp bespreekbaar maken? ‘Vaak zit er wel een boodschap onder waar andere mensen ook iets aan hebben.’
Foto: Bernadette keizer Foto: RTV Utrecht
Ook vraagt ze welke twijfels iemand heeft en waarover diegene liever niet praat. Zo weet ze beter wat ze kan verwachten en kan de geïnterviewde vragen stellen over de opname. Soms spreekt ze een halfuur eerder af om rustig door te nemen wat er gaat gebeuren. Een camera kan voor haar bij het dagelijkse werk horen, maar voor de ander iets onbekends zijn.
Als ze twijfelt over haar aanpak, overlegt ze met collega’s en eindredacteuren. Zij hebben soms al vergelijkbare gesprekken gevoerd. Hun ervaring helpt haar bijvoorbeeld om te bepalen hoe ze iemand benadert. ‘Dan is er gewoon heel veel ervaring om uit te putten.’
Alles mogen vragen
Ook met Tycho voert Bernadette vooraf meerdere telefoongesprekken. Hij benaderde de redactie zelf omdat hij met zijn ervaringen graag andere jongeren wil helpen. Zijn verhaal gaat over een hele moeilijke periode uit zijn leven, maar ook over hoe het daarna met hem verder gaat. Voor Bernadette is het fijn om beide kanten te begrijpen voor ze begint met filmen.
Om die reden bespreekt ze met hem of er onderwerpen zijn waarover hij liever niet vertelt. Hij geeft aan dat ze alles mag vragen. Dat is voor Bernadette heel fijn, maar toch blijft het een minderjarige die over zijn mentale gezondheid spreekt. ‘Ik voel toch al meer verantwoordelijkheid. Ook omdat het om emotionele, mentale gezondheid gaat. Van iemand die nog zo jong is.’
Daarbij weegt ze verschillende belangen af. Wat moet de kijker weten om zijn verhaal te begrijpen? Wat wil hij zelf vertellen? En welke vragen zijn daarvoor nodig? Dat Tycho aangeeft heel open te zijn betekent voor haar niet dat ieder pijnlijk detail ook aan bod moet komen. ‘Als sommige dingen te pijnlijk voor hem zijn, wat is het dan waard om daar helemaal op te gaan doorvragen?’
Een moeilijke vraag stellen
Tijdens het interview met Tycho merkte Bernadette dat ze extra nadacht over de overgang naar zijn suïcidepoging. Ze hadden net over zijn jeugd gesproken. Nu wilde ze vragen naar de periode waarin hij niet meer verder wilde leven. ‘Toen merkte ik bij mezelf dat ik wel extra zorgvuldig was in hoe ik die eerste vraag zou gaan insteken. Ik voelde wel: dit is het gevoelige punt van het interview.’
Ze kondigt eerst aan waarover ze wil praten. Daarna vraagt ze: ‘Kun je me vertellen hoe zich dat bij jou opgebouwde?’ Met die open vraag liet ze hem bepalen waar hij begon en wat hij op dat moment wilde delen. Ze vroeg niet direct om allerlei feitelijke details maar gaf hem eerst ruimte om zelf te vertellen.
Op zijn antwoord kon ze vervolgens doorvragen. Zo krijgt ze toch de informatie die ze nodig heeft, zonder het idee te hebben dat hij zich niet fijn voelt bij haar vragen. Ze laat hem dus eerst zelf vertellen en bepaalt aan de hand van zijn antwoord waarop ze verder doorvraagt.
Vooraf grenzen bespreken betekent volgens Bernadette niet dat je als journalist geen kritische vragen meer kunt stellen. Wel kun je bespreken hoe iets gevoeligs aan bod komt. Als bepaalde informatie belangrijk is voor de reportage, zoekt ze naar een manier waarop iemand die kan delen zonder zich onder druk gezet te voelen.
Niet ieder gesprek is voorbereid
Niet ieder interview kun je uitgebreid voorbereiden. Soms spreek je iemand die je ter plekke ontmoet, zoals tijdens een demonstratie. Bij een mars tegen femicide vraagt Bernadette deelnemers waarom ze meelopen. Ze weet dan nog niet of daar een persoonlijke ervaring achter zit.
Daarom luistert ze meestal eerst naar wat iemand uit zichzelf vertelt. Ze let op lichaamstaal en probeert aan te voelen of iemand gemakkelijk praat of juist wat terughoudender is. Als ze twijfelt ze of ze verder kan vragen, dan vraagt ze dat: ‘Vind je het goed dat ik daarnaar vraag?’
Sommige deelnemers willen wel meelopen, maar liever niet in beeld. Dat respecteert ze. Er zijn genoeg andere aanwezigen die wel willen reageren.
Ze hoeft dus niet op ieder antwoord door te vragen. Het hangt af van wat ze voor haar reportage nodig heeft en wat iemand wil vertellen. ‘Ik vind het gewoon belangrijk dat iemand zich op zijn gemak voelt bij mij. Daar steek ik dan wel tijd in.’
Meer dan een pakkende video
Na het interview wordt de productie gemaakt. Voor sociale media maakt Bernadette vaak video’s van ongeveer anderhalve minuut. Daarin moet een verhaal juist snel duidelijk worden. Bij zo’n persoonlijk onderwerp kan een kort fragment lastig zijn. Om iemand te begrijpen, is soms meer achtergrond nodig dan in negentig seconden past.
Bij Tycho wil ze bijvoorbeeld niet alleen aandacht besteden aan zijn mentale problemen, maar ook laten zien waar hij op dit moment staat. Hij wil met zijn verhaal anderen helpen. Alleen de moeilijkste periode uitlichten, zou daarom een onvolledig beeld geven. ‘Het was niet alleen maar heel zwaar. Het was ook hoopvol. Dat is ook zijn verhaal.’
Het maken van een sterke productie blijft een belangrijk doel, maar Bernadette probeert toch verder te lijken dan wat een pakkende video of veel reacties oplevert. Ze vraagt zich af hoeveel ruimte nodig is om iemands situatie goed over te brengen. ‘Die personen zijn in de eerste plaats mensen. En niet verhalen. Geen kliktoppers.’
Die benadering maakt het verhaal volgens haar alleen maar beter. ‘Juist door meer vanuit die persoon te denken, ben ik trotser op de kwaliteit van de verhalen.’ Na het interview en de publicatie vraagt ze Tycho hoe hij erop terugkijkt. Hij reageert positief op het gesprek en de reportage.
Rekening houden met de kijker
Ook voor de publicatie denkt de redactie na over wat het verhaal bij mensen kan losmaken. Bij video’s over zelfdoding plaatst RTV Utrecht vooraf een waarschuwing en een verwijzing naar hulp. Zo weten kijkers waar de video over gaat en kunnen ze zelf kiezen of ze verder kijken.
Op sociale media begin je het liefst met iets wat meteen de aandacht trekt. Met zo’n waarschuwing ziet de opening er anders uit, maar dat vindt Bernadette belangrijker. De video kan immers ook terechtkomen bij mensen voor wie het onderwerp erg dichtbij komt.
Een goed verhaal maken draait voor haar daarom om meer dan de juiste vragen stellen. Het gaat ook om luisteren, weten wanneer je doorvraagt en rekening houden met degene die tegenover je zit. ‘Probeer die ander als een mens te behandelen. En niet als een verhaal.’
Benieuwd naar het resultaat van het interview dat Bernadette Keizer met Tycho deed?
Foto: Tycho rent 113 kilometer voor zelfmoordpreventie Foto: RTV Utrecht
