Hoe Hongaarse vrouwen navigeren tussen de erfenis van Orbán en de beloftes van Magyar
Terwijl Hongarije een nieuw politiek hoofdstuk ingaat onder premier Péter Magyar, vragen veel vrouwen zich af hoeveel er werkelijk zal veranderen aan hun positie in de samenleving. In een feministische bibliotheek in Boedapest komen studenten, onderzoekers en jonge professionals samen om daarover te praten. Hun gesprekken bieden een inkijkje in hoe vrouwen de erfenis van het Orbán-tijdperk ervaren en welke verwachtingen zij hebben van de toekomst.
Op de bovenverdieping van een oud pand in het centrum van Boedapest schuiven bezoekers hun stoelen dichter naar elkaar toe. De houten kasten puilen uit van feministische klassiekers, romans en studies over gender en maatschappij. Buiten dendert de avondspits over de boulevard, binnen wordt thee ingeschonken en slaat iemand een boek open.
Vanavond bespreekt de groep een roman waarin zorgarbeid, klasse en identiteit centraal staan. Het gesprek begint bij literatuur, maar verschuift al snel naar persoonlijke ervaringen.
‘Op mijn werk praat ik hier niet over,’ zegt een jonge vrouw. ‘Hier kan dat wel.’
Rond de tafel zitten Hongaarse studenten, expats, onderzoekers en jonge professionals. Sommigen komen voor de boeken, anderen voor de gesprekken. De bijeenkomst is onderdeel van Feminista Meetup, een boeken- en filmclub die sinds 2022 maandelijks samenkomt in de Feminist Community Library, beter bekend als Közkincs. Voor velen is het een van de weinige plekken in de stad waar thema’s als gender en queer-identiteit openlijk worden besproken.
Het zaaltje kijkt uit op een drukke straat in het historische centrum van Boedapest. Terwijl buiten het verkeer voorbijraast, wordt binnen gelachen om een herkenbare passage uit het boek. Iemand schenkt thee bij, een ander bladert terug naar een gemarkeerde pagina.
Pas daarna verschuift het gesprek naar een bredere vraag: hoe ervaren vrouwen hun positie in Hongarije? De antwoorden zijn verschillend, maar raken vaak aan dezelfde thema’s: verwachtingen rondom werk en gezin, maatschappelijke normen en de politieke ontwikkelingen van de afgelopen jaren.
‘Het voelt alsof mensen weer iets meer durven te praten over de toekomst,’ vertelt een bezoeker.
Een bibliotheek achter een gewone voordeur
Wie de smalle trap opgaat, komt uit in een ruimte die meer weg heeft van een huiskamer dan van een klassieke bibliotheek. Boeken die duidelijk door vele handen zijn gegaan, vullen de kasten. Aan de muur hangen posters van eerdere lezingen en campagnes rond vrouwenrechten. Op een tafel liggen flyers van maatschappelijke organisaties naast kopjes thee en zelfgebakken koekjes.
De bibliotheek ontstond uit de persoonlijke collectie van Antonia Burrows, een Britse feminist die in de jaren tachtig naar Hongarije verhuisde. Ze werkte destijds in Duitsland en kwam via een netwerk dat zich bezighield met democratisering en burgerrechten in Hongarije terecht. Antonia was naar eigen zeggen ‘degene die het woord feminisme überhaupt in de groep introduceerde’.
Wat begon als een verzameling boeken in haar woonkamer, groeide uit tot een openbare bibliotheek. Ze organiseerde lezingen, verzamelde feministische literatuur die destijds moeilijk verkrijgbaar was in Hongarije en stelde haar collectie open voor studenten, onderzoekers en activisten. ‘Ik had simpelweg meer boeken dan ik zelf kon gebruiken,’ vertelt ze.
Maar de collectie werd meer dan een archief. Mensen kwamen niet alleen om boeken te lenen, maar ook om met elkaar in gesprek te gaan. Ruim dertig jaar later ontvangt dezelfde bibliotheek een generatie vrouwen die grotendeels opgroeide tijdens het premierschap van Viktor Orbán.
Van universiteitscollege naar bibliotheek
In de jaren negentig gaf Antonia aan de universiteit ELTE colleges over gender, seksualiteit en vrouwenrechten. ‘De studenten hingen bijna aan de kroonluchters,’ vertelt ze, half lachend, half verbaasd over de belangstelling van toen.
Ruim dertig jaar later ziet het academische landschap er anders uit. In 2018 schafte de Hongaarse regering de accreditatie van de master Genderstudies af. Voorstanders noemden het een kwestie van arbeidsmarktperspectief; critici zagen er vooral een politieke boodschap in, onderdeel van de bredere strijd tegen wat regeringsleden ‘genderideologie’ noemen.
Sindsdien is de ruimte voor gendergerelateerde thema’s in het publieke debat zichtbaar kleiner geworden. ‘Je voelt dat sommige onderwerpen minder vanzelfsprekend zijn om hardop te bespreken,’ zegt Antonia.
Hoe ervaren vrouwen deze ontwikkelingen?
Tijdens de bijeenkomst wordt nauwelijks rechtstreeks over partijpolitiek gesproken. Toch komen maatschappelijke verwachtingen rondom vrouw-zijn regelmatig terug.
‘Mijn moeder vraagt nog steeds wanneer ik kinderen krijg,’ zegt een bezoeker. ‘Niemand stelt die vraag aan mijn broer,’ merkt ze lachend op.
Een andere deelnemer vertelt dat collega’s haar regelmatig vragen hoe zij werk en gezin later denkt te combineren. Aan de andere kant van de tafel knikt een vrouw instemmend. Zij vertelt dat ze niet het gevoel heeft dat haar mogelijkheden wettelijk beperkt zijn, maar dat sociale verwachtingen soms zwaar wegen.
De gesprekken zijn persoonlijk en vaak voorzichtig van toon. Niemand noemt zichzelf activist. De meeste bezoekers praten eerder over dagelijkse ervaringen dan over ideologische strijd: over verwachtingen rondom moederschap, de verdeling van zorgtaken of het gevoel dat sommige onderwerpen minder vanzelfsprekend bespreekbaar zijn geworden.
‘Ik kom hier niet omdat ik politiek actief wil zijn,’ zegt een bezoeker. ‘Ik kom omdat het fijn is om met mensen te praten die sommige ervaringen herkennen.’ Juist die nadruk op alledaagse ervaringen keert gedurende de avond steeds terug.
De generatie van Juliette en Florence
Voor Juliette Ltz en Florence Laffitte is de bibliotheek vooral een ontmoetingsplek. Zij startten Feminista Meetup in 2022, omdat ze merkten dat er behoefte was aan een laagdrempelige gemeenschap waar mensen elkaar offline konden ontmoeten.
‘Online praat iedereen vaak langs elkaar heen,’ zegt Juliette. ‘Hier luisteren mensen echt naar elkaar.’ Florence zag vooral behoefte aan een plek waar mensen elkaar konden ontmoeten buiten activistische of academische kringen.
De bijeenkomsten zijn bewust eenvoudig: er is geen verplichte leeslijst en geen voorkennis nodig. Tijdens één avond worden Engels, Frans en Hongaars door elkaar gesproken. Meer dan de helft van de aanwezigen is Hongaars, de rest bestaat uit internationale studenten, onderzoekers en expats.
‘Het gaat niet alleen om het boek,’ zegt Juliette. ‘Het gaat om de discussie die eruit voortkomt.’
Voorzichtig optimisme onder Magyar
De gesprekken vinden plaats op een moment waarop de Hongaarse politiek opnieuw in beweging is. Na jaren waarin Viktor Orbán het politieke landschap domineerde, kijken veel aanwezigen nieuwsgierig naar de nieuwe regering van Péter Magyar. De vraag die boven de avond hangt is eenvoudig: zal er voor vrouwen daadwerkelijk iets veranderen?
Onder de bezoekers van Közkincs lopen de verwachtingen uiteen. Sommigen zijn voorzichtig hoopvol. Niet alleen vanwege de machtswisseling zelf, maar ook omdat Magyar zich de afgelopen maanden opvallend expliciet heeft uitgesproken over onderwerpen als de loonkloof, huiselijk geweld en de positie van vrouwen in de politiek. Tijdens een conferentie over vrouwen en politiek zei hij dat vrouwen niet in de keuken thuishoren, maar overal waar ook mannen actief zijn, en sprak hij over het doorbreken van het glazen plafond.
‘Ik verwacht geen wonderen,’ zegt een bezoeker. ‘Maar voor het eerst in lange tijd heb ik het gevoel dat er iets kan bewegen.’
Toch overheerst geen euforie. Veel aanwezigen weten dat maatschappelijke veranderingen vaak langzamer gaan dan verkiezingsuitslagen. Sinds de machtswisseling wordt vaker gesproken over politieke vernieuwing en een minder polariserende toon. Voor veel aanwezigen is dat nog geen bewijs van structurele verandering, maar wel een reden om de ontwikkelingen aandachtig te volgen.
‘Ik wil eerst zien wat er daadwerkelijk verandert,’ zegt een jonge onderzoeker. ‘Woorden zijn belangrijk, maar uiteindelijk gaat het om wat mensen in hun dagelijks leven merken.’
De sfeer is daarom eerder voorzichtig dan uitbundig. Niemand verwacht dat maatschappelijke veranderingen van de ene op de andere dag zullen plaatsvinden.
Meer dan een bibliotheek
Historicus en genderonderzoeker Andrea Pető beschrijft hoe feministische netwerken in Hongarije zich de afgelopen decennia voortdurend hebben aangepast aan veranderende politieke omstandigheden. ‘Deze gemeenschappen bestaan vaak niet dankzij sterke institutionele steun, maar dankzij mensen die kennis, ervaringen en contacten blijven doorgeven,’ stelt zij. Juist daardoor spelen informele netwerken tegenwoordig een grotere rol dan formele instellingen.
Közkincs past in die traditie. Niet als politieke beweging of als vertegenwoordiger van alle Hongaarse vrouwen, maar als een plek waar gesprekken kunnen plaatsvinden die elders minder vanzelfsprekend zijn.
Na de laatste woorden
Tegen tienen loopt de bijeenkomst ten einde. Boeken verdwijnen terug in de kasten en stoelen worden teruggeschoven. De thee is inmiddels koud geworden. De laatste bezoekers trekken hun jassen aan en dalen de trap af naar de straat.
Antonia blijft nog even tussen de boekenkasten staan. Toen zij ruim dertig jaar geleden feministische literatuur begon te verzamelen, bestonden veel van de gesprekken die vanavond werden gevoerd nauwelijks in het openbaar. Nu bespreken jonge vrouwen hier thema’s als werk, identiteit, zorg en maatschappelijke verwachtingen.
Een bezoeker trekt haar jas aan en kijkt nog één keer om naar de tafel waar de discussie zojuist eindigde. ‘Ik weet niet wat er gaat veranderen,’ zegt ze. ‘Maar ik heb wel het gevoel dat we er eindelijk weer over kunnen hebben.’
