Factcheck: Volgens de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving is Nederland een hypernerveuze samenleving. Daarom pleiten zeven christelijke organisaties in een manifest voor het herinvoeren van de zondagsrust. Publiek theoloog Janneke Stegeman reageerde op 29 oktober in Trouw met: ‘Die hypernerveuze samenleving waar het manifest over spreekt, is evengoed deels het gevolg van het protestantisme, door de nadruk op arbeid en productiviteit.’
In september 2025 maakte de Raad van Volksgezondheid en Samenleving bekend dat het niet goed gaat met de mentale gezondheid in Nederland. De oorzaak is de hypernerveuze samenleving waarin Nederlanders nu leven. Deze hypernerveuze samenleving is volgens de Raad ontstaan door het samenspel van prestatiedruk, versnelling en doorgeschoten individualisme.
Naar aanleiding van deze constatering, ontving de Raad Volksgezondheid en Samenleving op 27 oktober 2026 het manifest Ruimte voor Rust. Hierin pleiten zeven christelijke organisaties voor het herinvoeren van de zondagsrust als christelijke traditie. De organisaties willen zo zorgen voor meer verbinding, verscheidenheid en vertraging.
In een reactie op het manifest reageerde publiek theoloog Janneke Stegeman op 29 oktober in Trouw met: ‘Die hypernerveuze samenleving waar het manifest over spreekt, is evengoed deels het gevolg van het protestantisme, door de nadruk op arbeid en productiviteit.’ Met andere woorden: de hypernerveuze samenleving, die de zeven christelijke organisaties nu willen bestrijden met een christelijke traditie, is mede het gevolg van een andere christelijke traditie. Stegeman vertelt: ‘De nadruk op discipline is naar mijn mening een rode draad in protestantse visies op het leven en werk.’
Deze nadruk op discipline wordt verklaard met de protestantse werkethiek. Max Weber beargumenteert in The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism dat binnen het protestantisme hard werken, discipline en verantwoordelijkheid belangrijke waarden zijn. Vroeger bestond ‘het idee dat je eigenlijk al bij de geboorte bent voorbeschikt om ofwel gered te zijn ofwel niet gered te zijn’, vertelt Kim Knibbe, universitair hoofddocent Sociologie en Antropologie van Religie. Wanneer mensen succesvol in hun werk, oftewel hun roeping, waren was dat voor hen een teken dat ze mogelijk naar de hemel zouden gaan. De motivatie om hard te werken was dus verbonden met iemands individuele relatie met God. Op deze manier ‘versterken het protestantisme en kapitalisme elkaar volgens de theorie van Weber’, legt Knibbe uit. Uit de protestantse werkethiek volgen zo dus prestatiedruk, individualisme en versnelling.
Tegenwoordig is nog maar 12% van de Nederlandse bevolking protestants. Door de secularisatie heeft religie minder invloed op de Nederlandse samenleving gekregen. Toch zijn hard werken, productiviteit en discipline nog steeds belangrijke waarden. Waar deze waarden voorheen verbonden waren met het protestantisme, zijn mensen deze waarden volgens Paul Vermeer en Benjamin Snyder over de tijd heen voor zichzelf belangrijk gaan vinden. Daar komt bij dat velen moeilijkheden op het werk niet meer als uitdagingen vanuit het geloof zijn gaan beschouwen, waaruit zij motivatie kunnen halen. ‘Omdat de waarden zijn losgeraakt van het protestantisme, zijn mensen waarde gaan hechten aan rijkdom, geld, status en succes’, vertelt Knibbe. ‘En dat heeft die hypernervositeit en individualisme versterkt’. Wanneer mensen uit zichzelf de druk opleggen om succesvol en productief te zijn, kan dat leiden tot stress, vermoeidheid of andere mentale klachten.
Conclusie
De claim van Janneke Stegeman is dus waar. De hypernerveuze samenleving is het gevolg van onder andere de van oudsher protestantse nadruk op arbeid en productiviteit. Tegenwoordig koppelen mensen waarden als hard werken en succes niet direct meer aan het protestantisme. Toch zijn deze waarden vanuit de religie geïntegreerd in de huidige samenleving als waarden die mensen zelf als belangrijk beschouwen.
