AMERSFOORT – In het Van Rietveldpaviljoen verandert een modernistische tentoonstellingsruimte tijdelijk in het decor voor een eeuwenoud Chinees theeritueel. Rond een zware, draaibare tafel begeleidt kunstenaar Ying Yi Wu een Gongfu-cha de ceremonie. Wat volgt is geen snelle handeling, maar een gezamenlijke oefening in aandacht, tijd en zintuiglijke ervaring.
We zitten op kussens op de grond in het Rietveldpaviljoen in Amersfoort. Het modernistische gebouw, ontworpen als tentoonstellingsruimte en doorgaans gevuld met hedendaagse kunst, vormt het decor voor een eeuwenoud Chinees theeritueel. In het midden van de lichte ruimte staat een zware, ronde tafel. Een kunstwerk, maar ook een gebruiksobject. De tafel is gemaakt uit een boom die tot voor kort langs de Utrechtse gracht heeft gestaan en is ontworpen en vervaardigd door Ying Yi Wu, de kunstenaar die deze middag het Gongfu-theeritueel begeleidt.
Het tafelblad kan draaien en is ingelegd met bloemenblaadjes. Het object oogt robuust en aards. ‘Minstens twee mensen zijn nodig om het te tillen,’ vertelt Ying Yi Wu. Dat gegeven past bij wat deze ceremonie inhoudt: dit is geen vluchtig moment, geen handeling die je even tussendoor doet. Hier wordt de tijd genomen. We zijn met z’n vieren: Ying Yi Wu, een koppel en ik.
Een sociaal gebruik
Op een dienblad liggen de instrumenten voor de ceremonie: een theepot, een zeefje, kleine porseleinen kopjes – drie langwerpige en drie ronde – en een klein beeldje, gemaakt van hetzelfde aardewerk. Donker terracotta, ongeglazuurd en minimalistisch. ‘In China is dit ritueel heel gebruikelijk,’ vertelt Ying. ‘Je krijgt het mee vanuit je omgeving.’ In principe kan iedereen een Gongfu-theeritueel begeleiden. Het is geen strikt afgebakend ceremonieel, maar juist een sociaal gebruik. Gongfu-cha draait om samenkomen, om het verenigen van mensen. Thee fungeert daarbij als medium.
Hoewel het mogelijk is om het ritueel alleen uit te voeren, bijvoorbeeld om tot rust te komen, is het van oorsprong iets wat je samen doet. ‘Er bestaan zelfs bijeenkomsten die volledig rondom thee draaien,’ zegt Ying, ‘een soort theefeestjes.’ Regionale verschillen spelen daarbij een grote rol. Ying komt uit het zuiden van China, waar kleinere schotels en kopjes worden gebruikt. In het noorden zijn deze juist groter. Die variaties zijn geen details, maar uitingen van lokale tradities. Gongfu-cha is geen vaststaand recept, maar een praktijk die zich aanpast aan een plek en gemeenschap.
Zintuigelijke ervaring
Het ritueel begint met ruiken. Ying Yi Wu opent een rood blikje waar Chinese tekens op staan en laat ons de losse thee ruiken. De geur is uitgesproken en zoet. ‘Het ritueel gaat niet alleen om smaak,’ zegt ze, ‘maar om alle zintuiglijke ervaringen en om wat die met je doen.’ We mogen delen wat de geur bij ons oproept. Voor Ying zelf brengt deze thee herinneringen aan haar jeugd, aan het moment waarop de bloesem van deze plant in bloei staat. De theesoort groeit drie seizoenen en draagt die tijd in zich. De thee die we vandaag drinken, Osmanthus, schijnt ontgiftend te werken en helpt bij menstruatieklachten.
Ying doet de thee in de pot, schenkt er kokend water op en sluit de deksel. Terwijl ze de pot vasthoudt in de lucht, maakt ze rustige, sierlijke bewegingen met haar handen. In de Gongfu-traditie draait dit om aandacht voor temperatuur, timing en intentie. De eerste infusie wordt door een zeef in een andere pot gegoten en vervolgens verdeeld over de langwerpige kopjes.
Ying legt uit dat het aardewerk is gemaakt van klei uit de rivier in de buurt van waar de thee groeit. Niet alleen de thee zelf, maar ook het materiaal waaruit je drinkt, beïnvloedt de ervaring. Op tafel staat ook een beeldje in de vorm van een mannetje, gemaakt van hetzelfde materiaal. Het hoort bij het ritueel en fungeert als metgezel. Thee drinken doe je namelijk niet alleen.
Aandachtig proeven
Het tafelblad draait langzaam rond en maakt daarbij een zacht, krakend geluid. De kopjes worden op de onderzetters geplaatst en vervolgens draait Ying het blad opnieuw zodat ze nu voor ons staan. ‘Deze ronde is alleen om te ruiken en te voelen,’ zegt ze, ’nog niet om te proeven.’ Geduldig nemen we de damp tot ons. De geur is zachter dan bij de droge thee, minder zoet en minder indringend. Onze associaties verschillen, maar die verzachting valt iedereen op.
Daarna draait de tafel terug. Ying plaatst een rond kopje op elk langwerpig kopje en keert ze in één vloeiende beweging om, zodat de thee wordt overgegoten. Het is een handeling die prettig is om naar te kijken, bijna meditatief. Nu mogen we proeven. De smaak is licht en gelaagd, subtiel maar aanwezig.
Dit proces herhaalt zich drie keer met dezelfde thee. In Gongfu-cha gaat het niet om steeds nieuwe smaken, maar om het waarnemen van verandering. Wat verschuift er na elke infusie? Wat wordt zachter, wat juist nadrukkelijker? ‘Na drie keer heeft deze thee zijn volledige palet bereikt,’ zegt Ying.
Wanneer de laatste ronde is geschonken, blijft het even stil. Het paviljoen voelt anders dan toen we binnenkwamen: minder als een tentoonstellingsruimte, meer als een plek van gedeelde aandacht. De tafel staat stil, de kopjes zijn leeg, maar de tijd lijkt nog even uitgerekt. Wat hier is gebeurd, laat zich niet samenvatten in handelingen alleen. Het ritueel heeft iets achtergelaten, een gezamenlijke rust, een herinnering in geur en smaak die nog even blijft hangen, lang nadat de thee is opgedronken.
