Onderzoeksjournalisten als ‘redders van de democratie’: VVOJ-conferentie over een vak onder druk
Tijdens de conferentie van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) op 20 en 21 november in Antwerpen komen de uitdagingen binnen de onderzoeksjournalistiek aan bod. Wat betekent dit voor toekomstige onderzoeksjournalisten? Oud-SvJ-student Leon Zantinge en docent Cyril Snijders, beiden actief binnen de onderzoeksjournalistiek, vertellen hoe studenten zich kunnen voorbereiden op het werkveld.
Conferentie van Vereniging voor Onderzoeksjournalistiek Foto: Cyril Snijders
Voor Leon is onderzoeksjournalistiek een belangrijk onderdeel van het journalistieke vak. De oud-student studeerde vorig jaar met een 9 af en richtte zich tijdens zijn opleiding al op onderzoeksjournalistiek. Hij liep stage bij het onderzoeksjournalistieke radioprogramma Argos en verkocht hij tijdens zijn projectspecialisatie een onderzoeksverhaal aan Trouw. ‘De kern van het journalistieke vak is de macht controleren. Ik denk dat je dat bij uitstek doet als onderzoeksjournalist’.
Toch is het volgens Leon niet eenvoudig om als jonge onderzoeksjournalist aan de slag te gaan. Het werkveld kent verschillende uitdagingen, die ook aan bod komen tijdens de jaarlijkse VVOJ-conferentie. Onder het thema ‘De ongemakkelijke werkelijkheid’ komen onderzoeksjournalisten samen om kennis uit te wisselen en te praten over de toekomst van hun vak.
Zelf ervaring opdoen
Studenten die later onderzoeksjournalist willen worden, kunnen al tijdens hun opleiding belangrijke stappen zetten om zich op het werkveld voor te bereiden. Zo adviseert Snijders studenten om bewust een minor of stageplek te kiezen die aansluit bij onderzoeksjournalistiek. Leon wijst eveneens op de mogelijkheden van een projectspecialisatie en een onderzoeksjournalistieke stage. Daarnaast benadrukt hij het belang van netwerken binnen het werkveld. De VVOJ-conferentie biedt daarvoor volgens hem een goede gelegenheid.
Tijdens het evenement kunnen deelnemers workshops volgen over bijvoorbeeld financiële onderzoeken, openbare bronnen en digitale onderzoekstechnieken. ‘Het is heel fijn om connecties te maken, om te netwerken en meer mensen te leren kennen van andere redacties’, vertelt Leon. Voor freelancers kunnen zulke contacten bovendien nieuwe opdrachten opleveren.
Snijders, die de conferentie al meerdere keren bezocht, vindt vooral de openheid tussen onderzoeksjournalisten bijzonder. Volgens hem delen deelnemers niet alleen hun kennis, maar ook hun fouten en ervaringen. ‘Het zijn echt super hands-on workshops van journalisten die zelf onderzoeksjournalist zijn’, vertelt hij. Juist daardoor kunnen studenten volgens hem veel leren van mensen die dagelijks in het werkveld actief zijn.
Financiële onzekerheid
Een van de grootste uitdagingen is volgens Leon de financiering van onderzoeksjournalistiek. ‘Onderzoeksjournalistiek kost gewoon veel geld. Dat betekent dat redacties er niet veel geld voor hebben en al helemaal niet voor mensen in vaste dienst’, legt Leon uit. Veel freelance onderzoeksjournalisten zijn daardoor afhankelijk van subsidies en journalistieke fondsen, zoals het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. Die financiering biedt volgens hem niet altijd voldoende zekerheid. ‘Je kunt er nu van genieten, maar je weet niet hoelang dat nog aanhoudt.’
Ook docent Cyril Snijders herkent deze financiële problemen. Naast zijn werk aan de SvJ is hij al enkele jaren coach bij het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Daar is hij betrokken bij de regeling Verduurzaming Onderzoeksjournalistiek. Binnen deze regeling helpt hij onderzoeksjournalistieke redacties bij het ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen.
Zo werkt hij met redacties aan mogelijkheden om inkomsten te verkrijgen via abonnementen, donaties en andere vormen van financiering. Volgens Snijders is het belangrijk dat onderzoeksjournalistiek financieel sterker wordt, omdat deze vorm van journalistiek een belangrijke maatschappelijke functie vervult. ‘Er is zoveel snel nieuws, zoveel vluchtig nieuws’, vertelt Snijders. Daardoor hebben redacties volgens hem niet altijd de tijd om grote maatschappelijke kwesties uitgebreid te onderzoeken. ‘Onderzoeksjournalistiek doet dat wel. Die duiken in taaie dossiers.’
Juridische druk op journalisten
Naast financiële onzekerheid vormt juridische druk een belangrijke bedreiging. Onderzoeksjournalisten kunnen te maken krijgen met rechtszaken van bedrijven of organisaties waarnaar zij onderzoek doen. Volgens Snijders gebeurt het dat journalisten een groot bedrijf om een reactie vragen en vervolgens direct worden geconfronteerd met dreigementen over rechtszaken. ‘Voordat er een letter op papier staat. Pure intimidatie.’ Dergelijke juridische procedures worden ook wel SLAPP-zaken genoemd. Dat staat voor Strategic Lawsuits Against Public Participation. Het gaat om rechtszaken die worden ingezet om onderzoeksjournalisten te intimideren of te proberen hen het zwijgen op te leggen.
Vooral freelancejournalisten zijn volgens Snijders kwetsbaar. Zij beschikken vaak niet over dezelfde financiële middelen en juridische ondersteuning als grote mediabedrijven. Zelfs wanneer een journalist zorgvuldig onderzoek heeft gedaan en wederhoor heeft toegepast, kan een rechtszaak veel tijd en geld kosten. Ook Leon ziet juridische druk als een van de grootste uitdagingen voor toekomstige onderzoeksjournalisten. Volgens hem krijgen redacties steeds meer te maken met advocaten, juridische brieven en procedures. ‘Dan kost je dat zoveel tijd die zo kostbaar is, die je zoveel beter kan steken in journalistiek’, vertelt Leon.
Daarom is het volgens Snijders belangrijk dat studenten al tijdens hun opleiding leren hoe zij zich juridisch kunnen beschermen. ‘Je moet jezelf heel goed juridisch indekken. Dus zorgen dat je informatie klopt en dat je altijd het juiste wederhoor hebt gevraagd. Dat is belangrijker dan ooit’, benadrukt Snijders.
Nieuwe technologie biedt kansen
Naast bedreigingen bieden technologische ontwikkelingen ook mogelijkheden. ‘AI is, zoals in elke sector, een kans en een gevaar natuurlijk’, vertelt Snijders. Volgens hem wordt het voor toekomstige onderzoeksjournalisten steeds belangrijker om met datasets te kunnen werken. ‘AI kan helpen bij het doorzoeken van grote datasets die je bijvoorbeeld van de overheid krijgt of die je zelf hebt gemaakt’, legt hij uit.
Tegelijkertijd heeft de onderzoeksjournalistiek te maken met de groeiende invloed van grote techbedrijven. Volgens Snijders staan bestaande advertentiemodellen onder druk en moeten nieuwsorganisaties aanwezig zijn op sociale mediaplatformen om hun publiek te bereiken, terwijl ze daar nauwelijks geld aan verdienen. Dat maakt het lastig om langdurige en kostbare journalistieke onderzoeken te financieren. ‘Hoe kunnen we zorgen dat mensen daarvoor betalen?’, vraagt Snijders zich af.
Leon ziet vooral het bereiken van jonge doelgroepen als een belangrijke uitdaging. Hij merkt dat uitgebreide onderzoeksverhalen niet vanzelfsprekend bij zijn eigen generatie terechtkomen. ‘Ik vind het heel leuk als ik met 1400 woorden in Trouw sta en een superinteressant stuk heb over de vervuiling van grondwater. Maar mijn leeftijdsgenoten lezen dat verhaal vaak niet.’ Volgens hem moeten onderzoeksjournalisten daarom niet alleen nadenken over wat zij onderzoeken, maar ook over hoe hun verhalen een groter publiek kunnen bereiken.
Meer aandacht voor onderzoeksjournalistiek op de SvJ
De ontwikkelingen in het werkveld roepen de vraag op of journalistiekstudenten voldoende worden voorbereid op deze uitdagingen. Volgens Leon kan de SvJ daar meer aandacht aan besteden. Hoewel hij tijdens zijn opleiding mogelijkheden kreeg om zich te verdiepen in onderzoeksjournalistiek, moest hij die richting vooral zelf kiezen. ‘Ik denk dat de school soms te veel bezig is met de vorm en niet met de inhoud’, stelt Leon. Tegelijkertijd begrijpt hij dat de opleiding studenten voorbereidt op verschillende journalistieke functies en zich niet uitsluitend op onderzoeksjournalistiek kan richten.
De SvJ werkt volgens Snijders aan nieuwe afstudeerprofielen, waaronder een richting voor onderzoeksjournalistiek. Daarmee moeten studenten meer mogelijkheden krijgen om zich al tijdens hun opleiding in dit vakgebied te specialiseren. Onderwerpen als juridische bescherming en nieuwe onderzoekstechnieken zouden volgens hem binnen die specialisatie een plek moeten krijgen. Wel benadrukt hij dat studenten niet alles tijdens hun vierjarige opleiding hoeven te leren.
Ook na het afstuderen bestaan mogelijkheden om zich verder te ontwikkelen. Snijders noemt onder meer opleidingstrajecten bij Investico en het Open Eyes Institute. Daarnaast bestaan er traineeships waarbij jonge journalisten praktijkervaring kunnen opdoen op onderzoeksredacties.
De toekomst van het vak
Ondanks de uitdagingen kijkt Snijders positief naar de toekomst van onderzoeksjournalistiek. Volgens hem is de sector de afgelopen jaren gegroeid, mede dankzij verschillende subsidieregelingen en opleidingsmogelijkheden. Ook ziet hij dat steeds meer journalisten belangstelling tonen voor het vak.
Leon hoopt vooral dat nieuwe generaties journalisten zich blijven inzetten voor diepgravend onderzoek. Volgens hem is onderzoeksjournalistiek onmisbaar in een tijd waarin de persvrijheid onder druk staat. Tegelijkertijd zegt hij dat het geen eenvoudige carrière is. De financiële onzekerheid, juridische risico’s en grote tijdsinvestering vragen om doorzettingsvermogen. ‘Je moet het niet doen voor het geld’, benadrukt Zantinge. ‘Het gaat echt om passie.’ Voor studenten die zich willen voorbereiden op de toekomst ligt er daarmee niet alleen een taak bij de opleiding, maar ook bij henzelf. Door zich te verdiepen in onderzoekstechnieken, praktijkervaring op te doen en contacten te leggen, kunnen zij al tijdens hun studie de eerste stappen zetten richting de onderzoeksjournalistiek.
Voor de VVOJ-conferentie van dit jaar is het niet meer mogelijk om via het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (Fonds BJP) een gratis toegangskaart te krijgen. Toch adviseert Snijders studenten om de regelingen van het fonds en de website van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) in de gaten te houden. Volgend jaar vindt er geen reguliere VVOJ-conferentie plaats. In plaats daarvan wordt van 19 tot en met 23 oktober 2027 de Global Investigative Journalism Conference (GIJC) in Rotterdam georganiseerd. Volgens Snijders is dit een bijzondere kans voor studenten om kennis op te doen en onderzoeksjournalisten uit de hele wereld te ontmoeten.