CULEMBORG – Kunstcentrum HAAKS opende de deuren van zijn ateliers om kunst toegankelijker te maken. Tijdens de maandelijkse open galeriedag krijgen bezoekers niet alleen het eindresultaat te zien maar ook het maakproces met als doel de drempel tot kunst te verlagen. Volgens organisator Babiche Israel oogt het pand van buiten gesloten, wat voor sommige mensen een barrière vormt. ‘Veel mensen vragen eerst: mag ik binnenkomen?’ Door bezoekers actief welkom te heten en het gesprek aan te gaan, wil HAAKS die afstand verkleinen.
Volgens de organisatie draait het niet alleen om het tonen van kunstwerken, maar om het zichtbaar maken van het maakproces. ‘Kunst is niet alleen iets wat je bekijkt, maar iets wat je beleeft vanaf het begin,’ aldus Israel. Door bezoekers letterlijk in de ateliers te laten rondlopen, krijgen zij inzicht in hoe een idee of gevoel wordt omgezet in materiaal of beeld. Die openheid levert volgens HAAKS andere gesprekken op dan bij een traditionele expositie. Bezoekers worden niet alleen geïnformeerd over het werk maar krijgen ook vragen terug. ‘Wat doe jij graag? Maak je zelf iets?’ Door de aandacht bij de bezoeker te leggen, ontstaat volgens de organisatie sneller een gevoel van gelijkwaardigheid.
De aanpak lijkt effect te hebben. Tijdens eerdere open dagen gaven bezoekers aan verrast te zijn dat zij zomaar een atelier mochten binnenlopen. Anderen bleven langer dan verwacht. ‘Er was iemand die zei: ik wil hier eigenlijk niet meer weg,’ vertelt de Israel. Zulke reacties bevestigen volgens haar dat de behoefte aan informele ontmoetingsplekken groot is.
Verschillende soorten bezoekers
Het publiek varieert. Er zijn vaste kunstliefhebbers, maar ook mensen die toevallig binnenlopen, bijvoorbeeld omdat het slecht weer is of omdat ze nieuwsgierig zijn naar het pand. Uit eerdere bezoekersregistraties bleek dat ongeveer de helft van de bezoekers van buiten de provincies Utrecht en Gelderland komt. Dat verraste de organisatie. ‘Blijkbaar reikt ons bereik verder dan we zelf dachten.’
Naast open zondagen organiseert HAAKS ook activiteiten zoals het Landelijk Atelierweekend en samenwerkingen met externe partijen. Het centrum onderzoekt daarnaast mogelijkheden om in de toekomst meer jongeren te betrekken, bijvoorbeeld via samenwerkingen met kunstopleidingen.
Kunst als gesprek
Voor kunstenaars zelf betekent een open atelier een andere manier van presenteren. Een van de deelnemende makers, verpakkingskundige Anneke Straaten, zegt dat zij haar atelier voor een open dag opruimt en toewerkt naar een duidelijke afronding van haar werk. ‘Ik zorg dat het presenteerbaar is en dat er iets nieuws te zien is.’ Het directe contact met bezoekers beïnvloedt volgens Straaten hoe zij haar werk toont. ‘Als je iets presenteert, moet je het ook echt afmaken. Je wilt een verhaal kunnen vertellen.’ Tegelijkertijd zegt zij weinig druk te ervaren. ‘Er hangt voor mij niets van af. Ik hoef er niet van te leven.’
Straaten werkt met gebruikte meubels die zij uit elkaar haalt en opnieuw vormgeeft. Dat leidt soms tot kritische reacties. ‘Sommige mensen vinden het zonde. Dat zet mij wel aan het denken: ga ik respectvol om met die spullen?’ Het gesprek daarover ziet zij als waardevol, ook als meningsverschillen blijven bestaan. Volgens Straaten helpt het als bezoekers zien hoe werk ontstaat. ‘Je snapt beter hoeveel tijd erin gaat zitten. En ik hoop dat mensen dan ook beter begrijpen waarom kunst geld kost.’ Toch blijft smaak persoonlijk, erkent zij. ‘Of je vindt het mooi, of je loopt door.’
Gemeenschap van makers
Binnen HAAKS werken momenteel 24 kunstenaars in hetzelfde pand. De ateliers zijn bewust open ingericht, zodat makers elkaar kunnen zien en horen. Volgens organisator Babiche Israel stimuleert dat onderlinge inspiratie en samenwerking. Ideeën worden gedeeld en er ontstaan gezamenlijke projecten. De open zondagen zijn volgens Israel niet alleen bedoeld voor publiek, maar ook voor de kunstenaars zelf. Het moment dwingt hen nieuw werk te tonen en uit hun eigen werkbubbel te stappen. ‘Het is geven en nemen,’ zegt zij. ‘Voor ons is het ook een opening naar de buitenwereld.’
Met het structureel openstellen van de ateliers positioneert HAAKS zich als een toegankelijke ontmoetingsplek waar bezoekers niet alleen het eindresultaat zien, maar ook het proces daarachter. Straaten benadrukt het belang daarvan: ‘Cultuur heb je nodig. Net als eten en drinken. Af en toe moet je ook cultuur ‘eten’ om ruimer te kunnen denken.’
