Dat alleen mensen kunnen doen alsof, lang werd het gezien als een van de eigenschappen die ons duidelijk onderscheidt van andere dieren. Maar nieuw onderzoek naar bonobo’s zet dat vertrouwde idee ineens op zijn kop. Verbeeldingskracht lijkt misschien helemaal geen exclusief menselijke vaardigheid, maar iets met veel diepere wortels in onze evolutionaire geschiedenis.
In het experiment wilden onderzoekers weten of een bonobo mee kon doen aan een vorm van fantasiespel. Ze deden alsof ze een leeg glas inschonken, terwijl er in werkelijkheid niets in zat. De bonobo, Kanzi, wees steeds naar het lege glas alsof hij begreep dat het onderdeel was van een spel. En zodra er een glas met echt sap beschikbaar was, koos hij daar meteen voor. Daarmee lijkt hij dus bewust onderscheid te maken tussen wat echt is en wat bedacht is, een belangrijke voorwaarde voor doen alsof.
Juist de manier waarop het onderzoek is uitgevoerd, maakt het zo overtuigend. Waar eerdere aanwijzingen vooral bestonden uit losse observaties van spelgedrag, werkten onderzoekers nu met duidelijke controlemomenten om misverstanden te voorkomen. Gedragsbioloog Jorg Massen benadrukt dat: “Het feit dat het maar bij één individu is aangetoond is problematisch, maar het laat wel zien dat hun hersenen zo zijn ingericht dat ze dit kunnen.” Volgens hem wijst dit erop dat de basis voor verbeelding misschien al aanwezig was bij de gemeenschappelijke voorouder van mens, chimpansee en bonobo, miljoenen jaren geleden.
Tegelijkertijd blijven er belangrijke kanttekeningen. Kanzi groeide op tussen mensen en kreeg veel training. Diergeneeskundestudent Arco ten Bolscher wijst erop dat beloning gedrag sterk kan beïnvloeden: “Als bepaald gedrag iets oplevert, bijvoorbeeld voedsel, wordt het sneller getriggerd.” Daarom is vervolgonderzoek bij niet-getrainde dieren nodig om te ontdekken hoe spontaan dit gedrag werkelijk is.
Wat dit onderzoek vooral doet, is onze blik op onszelf veranderen. Misschien is verbeelding geen speciale menselijke superkracht, maar een oude vaardigheid waar wij verder op hebben gebouwd. De vraag is dan niet meer of dieren kunnen doen alsof, maar hoe ver hun fantasie eigenlijk gaat en wanneer die van ons begon.
In de reportage hieronder bezoeken we Safaripark Beekse Bergen, waar chimpanseeverzorger Kris Jansen en gedragsbioloog Jorg Massen laten zien wat het dagelijkse gedrag van chimpansees onthult over spel, intelligentie en de evolutionaire oorsprong van verbeelding.
