Kas Bom zat tegenover de vader van zijn jeugdvriend Michel toen die het voor het eerst van hem hoorde:”Michel wil er niet meer zijn.” Geen impulsieve woorden na een slechte dag, maar een proces van jaren. Kas hoorde namelijk van de vader van Michel dat Michel al jaren over euthanasie had nagedacht. Hij leed aan een hardnekkige depressie waarbij er niet gereageerd werd op behandelingen. Therapie, medicatie, opnames, maar niets hielp. Voor Michel was euthanasie geen vlucht, maar de enige uitweg die hij nog zag.

“Michel vertelde weleens, als we samen gingen sporten en daarna naar de McDonalds gingen, dat hij met dingen zat waar ik zelf helemaal niet mee zat, dacht of überhaupt aan kan denken”, zegt Kas. Hij vervolgt: “Toch ging ik niet veel dieper over in. Ik vond het lastig om het er met hem direct over te hebben. Alleen het feit blijft wel dat hij het traject heeft doorlopen en met artsen gesproken, alle opties heeft bekeken en uiteindelijk was euthanasie de uitkomst. Maar dat is natuurlijk wel groot.”

Het verhaal van Michel is geen uitzondering. Het totale aantal euthanasiegevallen is in de periode 2019 tussen 2024 ongeveer verdubbeld: van 727 gevallen in 2019 naar 1412 in 2024. Binnen dat totaal blijft euthanasie bij psychiatrische aandoeningen een relatief klein onderdeel, maar de groei is opvallend sterk. Het aantal gevallen steeg in deze categorie van 62 in 2019 naar 164 in 2024. Daarmee is het aantal psychiatrische euthanasiegevallen in vijf jaar tijd bijna verdrievoudigd, terwijl het totale aantal euthanasiegevallen in dezelfde periode ongeveer is verdubbeld.

Hierboven zie je het aantal uitgevoerde euthanasiegevallen in Nederland tussen 2019 en 2024, uitgesplitst naar aandoening. De grafiek laat zien dat euthanasie bij een psychiatrische aandoening in deze periode is toegenomen: van 62 gevallen in 2019 naar 164 in 2024. Ook het totale aantal euthanasiegevallen stijgt in deze jaren.

Opvallend is dat het aantal euthanasiegevallen bij psychiatrische aandoeningen relatief sterk toeneemt, terwijl andere categorieën gematigder stijgen of stabiel blijven. Juist omdat het om een kleine, maar groeiende groep gaat, is er veel maatschappelijke en ethische discussie over psychiatrische euthanasie. Sinds 2002 is euthanasie in Nederland wettelijk toegestaan, mits wordt voldaan aan strikte zorgvuldigheidseisen: er moet sprake zijn van ondraaglijk en uitzichtloos lijden, er mag geen redelijke andere oplossing zijn en het verzoek moet vrijwillig en weloverwogen zijn. In 2018 werden specifieke richtlijnen voor psychiatrische patiënten vastgesteld, mede vanwege de snelle groei van het aantal aanvragen. Deze richtlijnen voegden een extra complexiteitslaag toe aan de euthanasiewetgeving, omdat criteria zoals ondraaglijk lijden en wilsbekwaamheid bij psychiatrische aandoeningen moeilijker vast te stellen zijn dan bij somatische ziekten.

Artsen worstelen met toenemende verzoeken

Psychiater Richard Wesseloo werkt bij GGZ Delfland en ziet de complexiteit dagelijks in de spreekkamer. “Wat mensen vaak niet weten, is dat euthanasie inmiddels een van de grootste doodsoorzaken is in Nederland. In 2024 ging het om bijna 10.000 meldingen. De wet is ook bedoeld voor veel van deze gevallen, maar ik merk wel dat er in de samenleving steeds meer het gevoel heerst dat het allemaal losser en losser moet. Dat zie je terug in het aantal aanvragen dat wij als psychiaters krijgen.”

In zijn praktijk merkt Wesseloo dat euthanasieverzoeken vaker en nadrukkelijker ter sprake komen. “Dat is niet alleen voor patiënten een worsteling, maar ook voor ons als behandelaars. We zien steeds vaker jongeren met een doodswens, ook bij aandoeningen zoals bipolaire stoornissen. Dat zijn aandoeningen waarmee sommige mensen met de juiste begeleiding en behandeling gewoon kunnen functioneren in de samenleving.”

Wesseloo benadrukt dat elk geval uniek is en zorgvuldig beoordeeld moet worden, maar maakt zich wel zorgen over een bredere ontwikkeling. “De grens voor wat in aanmerking komt voor euthanasie lijkt steeds breder te worden getrokken. Intern binnen de psychiatrie hebben we daar veel discussie over. Wat vaak naar voren komt, is dat die lijn juist steviger zou moeten worden. Euthanasie bij jongeren hoort namelijk volgens de wetgeving écht een hoge uitzondering blijven, en niet een regel worden met uitzonderingen voor wie het niet kan. Terwijl binnen de samenleving dat anders ligt en men pleit voor lossere wetgeving, om het zo maar te zeggen, voor euthanaisie.

“Grenzen worden niet opgerekt”

Volgens de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) is er de afgelopen jaren niet losser omgegaan met euthanasie. “Dat sommige experts zeggen dat grenzen voor ondraaglijk lijden worden opgerekt is onzin”, stelt woordvoerder Rob Edens. “De euthanasiewet stelt strikte zorgvuldigheidseisen. Een verzoek moet vrijwillig en weloverwogen zijn, iemand moet ondraaglijk en uitzichtloos lijden en er moet een medische grondslag zijn.”

De organisatie wijst erop dat euthanasie als percentage van alle overlijdens weliswaar stijgt, maar dat dat meevalt: van 4,1 procent in 2020 naar 5,8 procent in 2024. “De Regionale Toetsingscommissies Euthanasie komen jaar in jaar uit tot de conclusie dat Nederland een zeer zorgvuldige euthanasiepraktijk kent.”

Toch erkent de NVVE dat er meer mogelijk zou moeten zijn. “Wij vinden principieel dat mensen over hun eigen leven gaan”, zegt Edens. De organisatie pleit voor uitbreiding naar ‘voltooid leven’: hulp bij zelfdoding voor mensen zonder medische diagnose, als ze er goed over hebben nagedacht. “Nederland heeft een prima euthanasiewet, maar de praktijk leert dat er mensen tussen wal en schip vallen.”

Opvallend is dat ook jongere mensen vaker om euthanasie vragen. De NVVE vindt het juist goed dat een doodswens van jonge mensen bespreekbaar is. “Dat helpt jongeren juist heel vaak bij verder kunnen leven, blijkt uit onderzoek”, aldus Edens. Hij benadrukt dat vragen niet automatisch betekent krijgen. “Het is al zo dat er extra zorgvuldig wordt omgegaan met euthanasieverzoeken bij jongere mensen met psychische aandoeningen.”

“Het gesprek moet geopend worden”

Kas Bom sluit zich daarbij aan. Het verlies van Michel heeft hem tot nadenken gezet over hoe de samenleving omgaat met psychisch lijden en de doodswens. “Ik denk dat het gesprek over euthanasie geopend moet worden. Ik las laatst een artikel over het feit dat er in de afgelopen jaren meer zelfdodingen zijn geweest. Buiten het feit dat er meer hulp moet komen tegen zelfdoding, is het serieuzer nemen van zorgen ook belangrijk. Het verbieden van euthanasie onder bijvoorbeeld een bepaalde leeftijd is heel gevaarlijk.” Kas voegt eraan toe: “Ik geloof niet dat iemand die al heel dapper is om hulp te zoeken op jonge leeftijd direct denkt: ‘Ik zit hier omdat ik over drie jaar euthanasie wil plegen.’ Mensen zoals Michel komen voor hun problemen, en als euthanasie een oplossing is, dan moet je die ook kunnen bieden. Hoe moeilijk dat misschien ook klinkt.”

Artsen in dilemma

Voor artsen blijft de uitvoering in de praktijk echter complex. Wesseloo uit kritiek op organisaties die vanaf de zijlijn pleiten voor versoepeling van de wetgeving. “Ik begrijp het standpunt van de NVVE wel: vanuit hun perspectief lijkt het eenvoudig om te zeggen dat het makkelijker moet worden”, stelt hij. “Die gedachte vindt vaak weerklank in de publieke opinie, vooral omdat persoonlijke verhalen in de media veel aandacht krijgen.” Tegelijkertijd plaatst hij daarbij een belangrijke kanttekening. “Niet alles is mogelijk. Wanneer je alleen de mediaverhalen hoort, is het te gemakkelijk om te pleiten voor minder strenge wetgeving. Er moet zorgvuldig worden gezocht naar een goede balans, en dat kan alleen in nauwe samenspraak met de medische wereld en de politiek, niet via de media.”

Audio:

Na mijn herkansing toegevoegd:

Ook heb ik om helder te maken dat er een stijging is in het psychologische euthanasie is gestegen in de afgelopen 5 jaar. Dat is hieronder te zien in de datavisualisatie hieronder:

Foto’s voor socials