Extreemrechts groeit in het Europees Parlement al twintig jaar, maar dat betekent niet automatisch dat vertrouwen in de EU instort. Hoe zit dat?

Maar eerst een overzicht waarin alle partijen van het Europees parlement te zien zijn. In deze visualisatie zie je hoe de zetels in het Europees Parlement per verkiezingsjaar verdeeld zijn over de verschillende fracties. Je stemt in Europese verkiezingen namelijk niet op een Europese fractie, maar op een nationale partij in je eigen land. Pas na de verkiezingen sluiten die partijen zich in Brussel aan bij een fractie, een soort politieke club met partijen uit meerdere landen die grofweg hetzelfde denken. Daardoor veranderen namen en samenstellingen door de jaren heen, fracties fuseren, verdwijnen of krijgen een nieuw label, terwijl de onderliggende stroming vaak herkenbaar blijft. Deze grafiek laat dus zien hoe die Europese blokken door de tijd heen verschuiven, en hoe jouw stem uiteindelijk meeweegt in het machtsspel van fracties.

In de tweede visualisatie zie je per parlementaire periode hoeveel zetels extreemrechts inneemt en hoeveel vertrouwen burgers gemiddeld hebben in de EU. In de periode 2004 tot 2009 is extreemrechts nog klein, 9 procent. Daarna groeit het stap voor stap naar 11,5 procent in 2009 tot 2014. Het echte kantelpunt komt in 2014 tot 2019, wanneer extreemrechts  schiet naar 27,4 procent. Op precies dat moment zakt het EU vertrouwen naar het dieptepunt, 36 procent. Je zou kunnen denken, klaar, dit is het bewijs dat extreemrechts groeit als vertrouwen zakt.

Maar dan in de tweede helft van de grafiek zie je wat anders gebeuren. In 2019 tot 2024 daalt extreemrechts naar 16,8 procent terwijl het vertrouwen herstelt naar 44 procent. En in 2024 tot 2029 springt extreemrechts opnieuw erg omhoog naar 26 procent, terwijl vertrouwen tegelijk stijgt naar 51 procent, het hoogste punt in de gemeten data. Het beeld wordt dus, extreemrechts kan groeien in periodes waarin vertrouwen juist toeneemt. Dat maakt het interessanter, want dan gaat het niet alleen om “mensen haken af van Europa”, maar ook om welke thema’s en strategieën het politieke debat domineren.

Ik sprak Daphne, EU beleidsprofessional in Brussel met jarenlange ervaring bij de Europese Commissie en IOM, gespecialiseerd in migratiebeleid, om deze cijfers te duiden. Zij herkent het patroon dat middenpartijen opschuiven om kiezers af te pakken van extreemrechts. Niet door hun eigen verhaal scherper te maken, maar door delen van het extreemrechtse frame te kopiëren. Dat is volgens haar een bekend mechanisme.

De derde visualisatie maakt die groei concreet in absolute aantallen. In 2004 tot 2009 gaat het om 66 extreemrechtse zetels op 732. In 2009 tot 2014 zijn dat er 88 op 764. In 2014 tot 2019 schiet het omhoog naar 205 op 749. Daarna zakt het in 2019 tot 2024 naar 118 op 703, om in 2024 tot 2029 weer te stijgen naar 187 op 720. Dat dipje in het midden is belangrijk om te laten zien, omdat “extreemrechts groeit altijd” te simpel is. De data laat eerder een golfbeweging zien, met 2014 tot 2019 als duidelijke piek en 2024 tot 2029 als nieuwe stijging.

De derde visualisatie zoomt in op landen, en daar wordt het pas echt een beetje rommelig. Spanje levert relatief weinig extreemrechtse zetels aan het Europees Parlement, 10 procent, terwijl het vertrouwen in de EU hoog is, 51 procent. Portugal valt nog sterker op met 9 procent extreemrechtse zetels en 67 procent vertrouwen, de hoogste score in de landenlijst.

Maar Hongarije laat onder andere iets heel anders zien. Daar is extreemrechts goed voor 57 procent van de zetels, terwijl vertrouwen in de EU toch 46 procent is. Dat klinkt tegenstrijdig, maar Daphne geeft een verklaring. ‘In sommige landen kan EU profijt, zoals investeringen en ervaren economische vooruitgang, naast EU kritiek bestaan. Het stemgedrag kan dan minder draaien om “weg uit de EU”, en meer om onderwerpen als migratie, cultuur en identiteit, terwijl mensen tegelijk erkennen dat de EU geld en kansen brengt.’, zegt Daphne.

Wat betekent dit politiek in Brussel. Daphne noemt twee terreinen waar de invloed al zichtbaar is. Migratie, waar strengere elementen zoals selectie aan de buitengrens en minder solidariteit in de verdeling van migranten duidelijker op tafel liggen, en zelfs nu een deal over is aangenomen. En klimaat, waar de ambitie van de Green Deal is afgezwakt en instrumenten stroever worden of verdwijnen uit prioriteit. Je hoeft dus niet te wachten tot extreemrechts “de meerderheid” heeft. Als het blok groot genoeg is om agenda’s te duwen en het midden meebeweegt, verschuift beleid al.

Mijn data laat daarom geen simpele oorzaak en gevolg zien. Maar de machtsverdeling schuift naar rechts, terwijl het vertrouwen in de EU niet mee omlaag gaat. Ook al zijn extreemrechtse partijen EU kritisch.

Dataverantwoording

Wat is gemeten
Ik combineer twee indicatoren. Eén: de omvang van extreemrechts in het Europees Parlement per periode. Twee: het aandeel respondenten dat aangeeft vertrouwen te hebben in de Europese Unie.

Bronnen
Zetels en fracties komen uit de officiële uitslagenomgeving van het Europees Parlement. Vertrouwen komt uit Eurobarometer Standard Surveys van de Europese Commissie.

Hoe ik de zetels heb berekend
Ik heb per verkiezingsjaar de zetels opgeteld van fracties die in mijn afbakening radicaal of extreemrechts zijn. De telling per jaar is:

2004: UEN 44 plus EFDD 22
2009: EFDD 31 plus ECR 57
2014: EFDD 42 plus ECR 77 plus ENV 36 plus UEN 50
2019: ID 49 plus ECR 69
2024: PfE 84 plus ESN 25 plus ECR 78

Centrumrechts, zoals de Europese Volkspartij, heb ik niet meegerekend als extreemrechts.

Waarom deze afbakening
Fracties veranderen door de jaren heen van naam en samenstelling. Door te tellen op fractieniveau kan ik verkiezingen onderling vergelijken, omdat fracties de werkelijke machtsblokken zijn in het Europees Parlement. Ik maak daarbij één consistente categorie extreemrechts en houd centrumrechts apart, zodat het verhaal niet wordt: alles rechts is meteen extreem.

Percentages extreemrechts
Voor het percentage extreemrechts per periode heb ik het totaal aantal extreemrechtse zetels gedeeld door het totale zetelaantal van die periode. Daarom gebruik ik naast aantallen ook het totaal aantal zetels per periode. In de excelsheet onderaan is na te gaan welke partijen eronder vallen en hoe er is geteld.

Hoe ik vertrouwen heb berekend
Deze cijfers komen uit Eurobarometer Standard Surveys. Ik heb per jaar het gemiddelde percentage genomen van respondenten die aangeven vertrouwen te hebben in de Europese Unie. In de visualisatie gebruik ik die jaargemiddelden om trends door de tijd te laten zien en om landen met elkaar te vergelijken.

Beperkingen en keuzes
Extreemrechts is geen officiële categorie van het Parlement. 
Fracties kunnen intern uiteenlopen. Een fractielabel vangt niet elke nuance.
Eurobarometer meet attitude via enquêtes. Antwoorden kunnen gevoelig zijn voor actualiteit rond afnamemomenten.
Ik leg trends naast elkaar om patronen te laten zien, niet om oorzaak en gevolg te bewijzen.

Transparantie
Omdat ik per verkiezingsjaar expliciet heb genoteerd welke fracties ik meetel en welke niet, is de berekening controleerbaar en te herhalen door anderen op basis van dezelfde bronpagina’s.

Bronnen:

European Commission. (z.d.). Eurobarometer. van https://europa.eu/eurobarometer/

European Commission. (z.d.). Standard Eurobarometer 102. Survey detail. https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/3215

European Commission Representation in Italy. (2024, december 10). I dati italiani dell’Eurobarometro: fiducia nell’UE e nel NextGenerationEU.  https://italy.representation.ec.europa.eu/notizie%2Ded%2Deventi/notizie/i%2Ddati%2Ditaliani%2Ddelleurobarometro%2Dfiducia%2Dnellue%2De%2Dnel%2Dnextgenerationeu%2D2024%2D12%2D10_it 

Atlantic Area Programme. (z.d.). Last Eurobarometer survey shows record high trust in the European Union.  van https://www.atlanticarea.eu/news%2Devents/news/last%2Deurobarometer%2Dsurvey%2Dshows%2Drecord%2Dhigh%2Dtrust%2Din%2Dthe%2Deuropean%2Dunion

European Parliament. (z.d.). European elections results.  van https://results.elections.europa.eu/nl/

European Parliament. (z.d.). Seats by political group and country: 2004 to 2009 constitutive session. van https://results.elections.europa.eu/en/seats%2Dpolitical%2Dgroup%2Dcountry/2004%2D2009/constitutive%2Dsession/

European Parliament. (z.d.). Zetels per politieke fractie en land: 2024 tot 2029.  https://results.elections.europa.eu/nl/zetels%2Dpolitieke%2Dfractie%2Dland/2024%2D2029/

Datasheet: