Over enkele dagen verschijnt de longlist van de Libris Literatuurprijs, het startschot voor de jaarlijkse jacht op de beste Nederlandstalige roman. Terwijl juryleden zich voorbereiden op hun selectie, werpt een terugblik op de afgelopen tien jaar interessante patronen op: winnaars zijn gemiddeld ouder, en boeken met het thema ‘identiteit’ komen opvallend vaak op de shortlist.

 Uit een analyse van alle shortlist-genomineerden en winnaars tussen 2015 en 2025 – in totaal 66 titels – blijkt dat de uiteindelijke winnaars gemiddeld ouder zijn dan hun medegenomineerden.

De dot chart laat zien dat de winnaars er qua leeftijd uitspringen. Elk stipje staat voor een auteur; de kleur maakt duidelijk wie er uiteindelijk de prijs won. Er zijn de afgelopen elf edities maar drie winnaars geweest onder de 55 jaar. Het roept vragen op: betekent dit dat ervaring en jaren schrijfwerk de kans op een Libris vergroot, of is het gewoon toeval?

De data schetst een opvallend patroon. Maar volgens Janny Nijhof, de secretaris van de Libris-prijs, zegt het verschil niets over een bewuste voorkeur van de jury. “De selectie wordt volledig onafhankelijk uitgevoerd door vijf juryleden, bestaande uit auteurs, critici en literatuurwetenschappers,” stelt Nijhof. Eén ding kan volgens haar niet duidelijker zijn: het gaat om de literaire kwaliteit van een boek.

Toch zegt die conclusie niks over de onbewuste – dan wel bewuste – beïnvloeding van de juryleden. “In het jaar dat ik jury was,” begint schrijfster Mira Feticu, die in 2023 de rol op zich nam, “vond ik het bijzonder om te zien dat wij allemaal literatuur van hoog niveau herkenden.” In haar jaar koos de jury unaniem voor Anjet Daanje als winnaar. “Daarbij hebben we niet naar leeftijd of ervaring gekeken, maar hebben we gezocht naar literaire parels,” deelt Feticu. “En we vonden ze.”

Naast leeftijd springen er verschillende thema’s in het oog. In wel 26 van de 66 genomineerde en winnende romans is de zoektocht naar of reflectie op identiteit een centraal thema. Andere veelvoorkomende thema’s zijn relaties en familie, maar ook geschiedenis, liefde en schuld. De bubbels in de visualisatie laten zien hoe dominant sommige thema’s zijn en hoe ze terugkeren in de titels.

Uit de data blijkt dat verhalen over identiteit duidelijk resoneren met auteurs en juryleden, en dat dit thema de afgelopen tien jaar consequent op de radar stond. Komt dat door maatschappelijke ontwikkelingen, of is er gewoon een fascinatie voor complexe personages? Het antwoord blijft open, want de jury maakt haar beslissingen niet openbaar, vertelt Nijhof.

De secretaris van de Libris-prijs benoemt wel dat er zorgvuldig wordt gekeken naar de boeken die op de longlist worden gezet. Dat moet haast wel, want van de 200 jaarlijkse inzendingen komen er slechts 18 titels op de longlist te staan. In maart volgt de shortlist van zes genomineerden, en in mei maakt de juryvoorzitter de winnaar bekend. “Het was een bijzonder moment om dat proces te doorlopen,” vertelt Mira Feticu.

Welke boeken dit jaar de shortlist halen, en of het deze patronen verder zal versterken, blijft dus nog even een verrassing.