De roep om meer diversiteit in theaters is geen nieuw geluid binnen de theatersector. Dit weekend is het Nationaal Theaterweekend, een jaarlijks feest voor theaters, waarin meer dan 80 theaters in de voor hun welbekende spotlights staan, om zo extra aandacht te richten op de theaterwereld in Nederland. Het weekend wordt mede gebruikt door de theatersector om nieuwe en diverse doelgroepen aan te spreken. Vele theaters prediken er actief mee bezig te zijn, maar hoe kunnen ze daadwerkelijk bijdragen aan meer diversiteit in hun theaters? Zowel theaterprogrammeurs als gezelschappen spelen daarin een hoofdrol, want representatie, diversiteit en inclusie op en rondom het toneel kan van cruciaal belang zijn voor een toekomstbestendige theaterwereld.
Het Nationaal Theaterweekend, dat dit jaar plaatsvindt van 23 tot en met 25 januari, biedt dé gelegenheid voor theaters om via meerdere wegen de toegang tot hun zalen nog aantrekkelijker te maken dan normaliter en ook nieuw publiek bekend te maken met hun zalen en theateraanbod. Goedkopere prijzen, veel reclames op tv en social media, ook BN’er Edson da Graça is uit de theatrale hoed getrokken voor een verleidelijke commercial. De boodschap is duidelijk: jong of oud, ervaren of onervaren, een volle of wat krappere portemonnee, welke achtergrond je ook hebt: kom allemaal naar de theaterzalen, want theater is voor iedereen.
Representatie
Dat dit nog niet altijd het geval is blijkt uit onderzoek van De Cultuurmonitor uit 2025, waarin onder andere onderzoek werd gedaan naar diversiteit en inclusiviteit in de theaterwereld. Representatie ontbreekt nog vaak op het toneel en ook in de zakelijkere functies daaromheen, terwijl dat juist van cruciaal belang is voor een eventueel divers theaterpubliek. Wanneer men zich kan herkennen in wat ze op het toneel zien in zowel de acteurs als de verhalen die verteld worden en wat het theater uitstraalt, dan is de volgende stap om richting een theaterzaal te gaan al een stuk toegankelijker.
Oud-directeur van de Stadsschouwburg Amsterdam en Theater Rotterdam Melle Daamen ziet het gebrek aan diversiteit in de theaters ook. Hij schreef er in 2022 een boek over: ‘Grazen boven kunstgras. Het falen van het Nederlandse kunstbeleid’, waarin hij duidelijke kritiek uitte. De theatersector zou volgens Daamen te veel op zichzelf gericht zijn, te weinig Nederlanders zouden geboeid zijn door theater, waardoor mede het publiek vergrijst. Dit alles werkt een gebrek aan diversiteit en inclusie in de theatersector in de hand.
Ook de Raad van Cultuur stelde in 2024 met het rapport ‘Toegang tot cultuur: op weg naar een nieuw bestel in 2029’ hardop meerdere vragen. Meerdere aspecten worden in de jaren richting 2029 volop onderzocht. Van hoe het zit met de letterlijke toegankelijkheid van theaters tot hoe belangrijk het is dat fondsen open staan voor veelzijdige soorten theater en theatergezelschappen. De Cultuurmonitor constateert dat er nog relatief weinig data en cijfers bekend zijn over diversiteit en inclusie in de theatersector, mede vanwege de complexiteit van metingen. Mede hierom willen ze de komende jaren veel aandacht hieraan besteden, want ze beamen: er is voor het vaststellen van oplossingen nog veel onderzoek nodig. Diversiteit en inclusie tover je namelijk niet van dag tot dag tevoorschijn.
Een gebrek aan diversiteit, inclusie en vergrijzing. Er klinken dus niet alleen maar rooskleurige geluiden vanuit de spotlights van het theater. Kost het de theaterwereld, als in een drama, op de lange termijn zijn kop? Uit de laatste cijfers van het CBS blijkt dat de theaterwereld als een van de weinige sectoren in de cultuursector nog altijd niet helemaal is opgekrabbeld naar pre-corona niveau. Dat blijkt onder andere op het gebied van het aantal theatervoorstellingen van de laatste jaren. In 2024 waren er ruim 1000 voorstellingen minder te aanschouwen in Nederland dan in 2019.
Ook op het gebied van het aantal bezoekers van theatervoorstellingen hebben theaters nog niet dezelfde aantallen richting de theaterzalen kunnen trekken als in de tijd voor corona. Het gat tussen 2018 en 2024 bedraagt bijna 50.000 minder bezoekers.
De theatersector is dus langzaamaan weer omhoog aan het opkrabbelen, maar nog niet waar het pre-corona was. Onder andere meer theaterpubliek zou dus welkom zijn en de theatersector goed doen. Daarvoor zou nieuw publiek, publiek dat eventueel nu niet komt opdagen vanwege een gebrek aan representatie, diversiteit en inclusie, de sector enorm kunnen helpen. Meerdere initiatieven binnen de sector, met een groot hart voor theater, maken hier hun doel van.
Speels Collectief vormt een divers en mixed-abled theatergezelschap
Op het podium zijn acteurs het gezicht van een stuk. Wie een theatervoorstelling bezoekt kan zich laten inspireren door de mensen die op het toneel het verhaal en de boodschap van die avond delen met de zaal. Onder andere hierom kan representatie op het theaterpodium zo van belang zijn om diversiteit in de theaterzalen te vergroten. Het Speels Collectief is een divers en mixed-abled theatergezelschap, dat verondersteld dat theater gemaakt kan worden vanuit ieders individuele mogelijkheden. Mensen die geen of weinig representatie hebben in de algemene theaterwereld, bijvoorbeeld acteurs met een handicap, krijgen zo een podium. Dit is dan ook waar het Speels Collectief verandering in wil zien in de Nederlandse theaterwereld.
Marloes Dingshoff (links/boven) en Ulrike Doszmann (rechts/onder) van Speels Collectief
Speels Collectief maakt voorstellingen, organiseert workshops, lezingen en produceert podcasts. Het gezelschap werd opgericht door Sanne Arbouw en Merel van Lieshout in 2014. Hun doel: geen grens trekken tussen iets dat ‘normaal’ of ‘abnormaal’ wordt gevonden. Daar werken geograaf Ulrike Doszmann en performer Marloes Dingshoff ook aan mee. Marloes speelt nu al meerdere jaren mee met het Speels Collectief en zit in een rolstoel. Gedurende een repetitie van hun voorstelling ‘Love me by the hour’, over betaalde intimiteit, in Theater De Schuur in Haarlem, vertellen Ulrike en Marloes wat Speels Collectief zo belangrijk en uniek maakt, en wat hun boodschap is aan de theaterwereld.
Repetitie van Speels Collectief in De Schuur, Haarlem
Theater De Regentes programmeert meer dan alleen theater
Waar het Speels Collectief diversiteit en inclusie probeert te stimuleren óp het toneel, doet Imanol Casan, theaterprogrammeur bij het Haagse Theater De Regentes, dat van achter de schermen. Imanol probeert niet alleen op gebied van theater, maar ook met randprogrammeringen zoals dans en muziek, zoveel mogelijk verschillende doelgroepen met verschillende achtergronden samen te brengen in het theater. Dit is volgens hem dé manier om diverse doelgroepen kennis te laten maken met theater. Imanol merkt op: hoe diverser en inclusiever de programmering, hoe diverser en inclusiever de theaterbezoekers. Imanol zelf komt uit Spanje en woont nu een aantal jaren in Nederland. In half Nederlands en half Engels vertelt hij enthousiast hoe hij programmeert in Theater De Regentes.
Imanol Casan en Theater De Regentes
Programmeren voor jong en oud in Het Nationale Theater
Zoals Imanol vanuit Theater De Regentes probeert zo veelzijdig mogelijk te programmeren, doet Mark Kalsbeek dat in de Koninklijke Schouwburg van Het Nationale Theater. Het Nationale Theater zet zich actief in voor inclusie in brede zin. Zo sloot het zich aan bij het landelijke stimuleringsprogramma Theater Inclusief en werd enkele jaren geleden de werkgroep HNT Onbeperkt opgericht, die zich richt op het toegankelijker maken van een theaterbezoek voor mensen met een zichtbare of onzichtbare beperking. Vanuit zijn rol als theaterprogrammeur probeert Mark elk seizoen een zo divers mogelijk aanbod samen te stellen, met oog voor verschillende leeftijden, achtergronden en interesses.
Volgens Mark Kalsbeek ligt de sleutel tot een diverser en jonger publiek vooral bij herkenning. Dit publiek blijft volgens hem vaak weg omdat het verouderde imago van theater hen niet aanspreekt en omdat zij zichzelf niet altijd terugzien in de programmering. Die observatie wordt herkend op de werkvloer, tijdens speelavonden. Publieksmedewerker Colet van der Burg ziet in de Schouwburg dat het publiek “over het algemeen écht grijs” is, maar dat dit sterk verschilt per voorstelling. “Bij experimentele voorstellingen is de zaal vaak juist gevuld met jonger publiek. Vaak komen jongeren en andere onbekende van het theater vaak denk ik niet snel in aanmerking met theater”.
Theaterprogrammeur Mark beaamt: “Op het moment dat ik iets programmeer wat jonge mensen wel interesseert, zoals een grote artiest als S10, dan weten ze ons theater wél te vinden.” Volgens Mark zit de uitdaging dan ook niet in de plek, maar in de inhoud én presentatie: “Theaters moeten zichzelf heruitvinden en hun marketing laten aansluiten op de media die jonge mensen gebruiken.” Ook benadrukt Mark dat theater niet echt in de Nederlandse cultuur zit verworven. “In bijvoorbeeld Polen en België is dat al anders”, vertelt hij. “Je wordt daar eerder van jongs af aan meegenomen naar de zalen”. Ook dit helpt volgens hem niet mee aan het Nederlandse theaterimago.
Mark programmeert daarom bewust zo divers mogelijk. Van een poëzieavond met jonge makers van Poëziebar XL tot shows van S10 en comedians als Soundos en Jawad Es Soufi: afgelopen seizoen werd daarmee een grotendeels jong en divers publiek bereikt. “Je moet investeren in nieuwe namen en zorgen dat een theaterbezoek laagdrempelig is,” stelt hij. Ook Colet merkt dat bekendheid helpt: “Als er een leuke, bekende acteur in een stuk speelt, komt er gelijk een jonger en diverser publiek kijken.” Juist anno 2026 benadrukt Mark de maatschappelijke waarde van theater. “In tijden van polarisatie is theater hét middel om met elkaar in gesprek te blijven, elkaar tegen te komen en andere perspectieven te ontdekken. Juist in het theater.”
De Koninklijke Schouwburg & Mark Kalsbeek
De tijd zal het leren
Het imago van theater zal in de komende jaren nog verder moeten transformeren, om het voor vele stoffige en soms verouderde beeld dat bestaat te doen veranderen. Theater blijft een unieke culturele rol vervullen in de maatschappij, niet te vergelijken met een avond naar de bioscoop. In de theaterzalen gebeurt het echt voor je ogen, en wordt her verhaal tot leven gebracht in dezelfde ruimte als waar de bezoekers van hun avond genieten. Volgens meerdere theatermakers is theater dé plek om elkaar tegen te komen, en een gesprek te beginnen over dat wat speelt in ieders leven. Het moment dat zowel op het podium als in de zakelijke functies daaromheen meer representatie, diversiteit en inclusie te zien en te voelen is, dan zullen alsmaar meer bezoekers zich welkom voelen voor een avond in het theater.
Voor nu zijn open minded theaterprogrammeurs en een theatergezelschap als het Speels Collectief van cruciaal belang. Zij maken de verhalen en brengen deze op het toneel. Hoe oud je bent, welke taal je spreekt, welke komaf je hebt: het zou niet moeten uitmaken. De boodschap die zij willen uitbrengen vanuit het theater is kraakhelder: iedereen moét welkom zijn.
DATAVERANTWOORDING: De data die in dit artikel worden gebruikt zijn afkomstig van openbare bronnen van het CBS. Het CBS biedt de meest feitelijke en actuele cijfers op gebied van de Nederlandse theaterwereld. De laatste gepubliceerden cijfers dateren dan ook uit 2024. De meest actuele cijfers zijn dan ook gebruikt voor deze datavisualisaties, om zo context en achtergrondinformatie te geven bij het gehele verhaal.
