Recensie door Aybuke Demirel – Eye of the Machine (Daya Cahen, 2025)

–

Het moment dat het scherm zwart werd stond ik gelijk op. Niet om de zaal te verlaten, maar om Daya Cahen te applaudisseren. De documentaire bleef hangen net als nu waarin de unieke beelden voor mijn ogen voorbij flitsen. Sommige documentaires namelijk werken ook, nadat die is afgelopen dat noem ik een parel van een documentaire met impact en succes.

Eye of the Machine, de recente documentaire van de Nederlands-Amerikaanse regisseur Daya Cahen, hoort bij die categorie. Hoewel de film in première ging op het International Documentary Film Festival Amsterdam (IDFA), bleef brede erkenning van de realiteit van de Oeigoeren in China tot nu toe uit. Daarmee is de documentaire een voorbeeld van een verborgen schat: een film die vraagt om aandacht en verdieping, juist in deze tijd voor dit thema.

Cahen werkte ruim drie jaar aan het verhaal van Kalbinur Sidik, een Oezbeekse vrouw die opgroeit in de Oeigoerse gemeenschap in Urumci de hoofdstad van Oost-Turkestan dat Xinjiang heet na de overname van China. Sidik, die zes maanden werd vastgehouden in een Chinees heropvoedingskamp verteld via een vertrouwde tolk Alerk Ablikim haar verhaal. Waar de Chinese overheid dergelijke verhalen wegzet als ‘westerse propaganda’ en zelfs censureert, maakt deze documentaire het verschil.

–

Een zeldzaam verhaal

Op 17 november mocht ik bij de primere zijn. Wat Eye of the Machine onderscheidt, is het zeldzame perspectief dat de film biedt. Getuigenissen of ervaringsdeskundigen uit Chinese detentiekampen worden nauwlettend gecontroleerd en wie naar buiten treedt, kan te maken krijgen met intimidatie, bedreiging of geweld ook ver buiten de landsgrenzen. Die realiteit geeft elke scène extra lading. Als kijker dringt het besef door dat dit verhaal net zo goed nooit verteld had kunnen worden.

–

Eerste vertoning

Door de gangen zie ik mensen in kleding met traditionele Oeigoerse patronen. Meiden dragen vaak een hoofddoek en hebben gespleten ogen, ik herken ze als de Oeigoerse gemeenschap. Langzaam vullen ze de zaal en ik verbaas me dat merendeels van het publiek toch witte Nederlanders zijn. Hoewel is dacht dat er niet zoveel aandacht voor zou zijn vanuit hen. De zaal is propvol en het licht dimt naar donker, dus ik zoek snel een leeg plekje.

Het verhaal begint. Niet zomaar een verhaal. Het is een verhaal dat niet verteld mag worden. Toch deelde Kalbinur het, terwijl ze weet dat haar familie hierdoor een risico loopt om in een stafkamp te komen.

Kalbinur Sidik verschijnt in beeld, zittend in haar woonkamer, met een zichtbaar bezorgde gezichtsuitdrukking. Ze vertelt over haar leven vóór de protesten van 7 juli. Sidik werkte als docent en leidde een relatief luxe bestaan, mede dankzij de baan van haar man. Ze was getrouwd met een Oeigoerse man die later zonder enige aanklacht werd opgepakt. Net als veel andere Oeigoerse gezinnen leefde haar familie onder constante intimidatie van de Chinese overheid. Twee Chinese mannen werden zelfs verplicht bij hen in huis geplaatst. Zij moesten als koningen worden behandeld; elke vorm van tegenspraak leidde tot straf. De hechte banden met buren en familie verdwenen: praten werd gevaarlijk.

Kalbinur verteld over haar tijd in de kampen, de luidsprekers die constant instructies geven en onmenselijke straffen die ook zij heeft ondergaan. Zij was verplicht om ook in de kampen te doceren in Mandarijns. “Elke dag begint met het groeten van de Chinese vlag en het zingen van liederen vol propagandateksten en partijslogans, daarna moest iedereen werken.”

Martelingen, bedreigingen en gedwongen onvruchtbaarheid worden wel benoemd. De film kiest bewust voor deze sobere aanpak. Dat vraagt aandacht, empathie en geduld van de kijker. Juist hierdoor onderscheidt Eye of the Machine zich van documentaires die schok en sensatie boven inhoud plaatsen.

–

Vrijheid lijkt maar schijn

Een van de meest indrukwekkende scènes speelt zich af in Sidik’s slaapkamer in Nederland. Terwijl ze haar bed opmaakt, vertelt haar stem in de voice-over dat dit systeem ook leidde tot seksueel misbruik. Ze moest het bed delen met een man, de CEO van het bedrijf waar haar echtgenoot werkte. Haar weigering werd genegeerd, en haar man kon niets doen zonder zelf gevaar te lopen.

De kracht van deze scène zit in de eenvoud. Geen muziek, geen close-ups. Alleen een gewone handeling en een stem die vertelt wat er gebeurde. Het laat zien hoe mensenrechtenschendingen op een stille, maar systematische manier wordt uitgevoerd.

–

Beelden die ademen

Visueel is Eye of the Machine zorgvuldig opgebouwd. Cahen verweeft trage, ademende shots met beelden van Oeigoerse cultuur: kleding, hoofddeksels en rituelen. Deze afwisseling geeft de kijker ruimte om te verwerken wat wordt verteld. Stilte krijgt een functie; rust wordt betekenisvol.

Een klein, maar veelzeggend moment speelt zich af in een Oeigoers huishouden in Nederland. Een kind speelt met een doppa en lacht onbezorgd. Het is een zeldzaam moment van lichtheid in een verder zware film. Juist dat contrast maakt de scène krachtig. Het herinnert eraan wat er op het spel staat: cultuur, continuïteit en toekomst.

–

Een film in de schaduw

Dat Eye of the Machine nog relatief weinig aandacht krijgt, zegt veel. De documentaire is niet gemaakt om snel te worden bekeken of om korte fragmenten op sociale media te delen. Het is geen film die viraal gaat, maar wel een film die lang bij je blijft. Daarmee past hij perfect bij het thema ‘verborgen schat’.

Voor vooral jongere kijkers is deze documentaire belangrijk. Niet alleen vanwege het verhaal, maar ook vanwege hoe het gemaakt is: rustig, respectvol en zorgvuldig. Eye of the Machine laat zien wat documentairefilms kunnen zijn wanneer inhoudt en vorm elkaar versterken.

Stilte is luider

Na de première op IDFA blijft het publiek lang zitten. Ik hoorde nog wat gesnik tot Kalbinur het podium betrad na Daya Cahen zelf. Wanneer Daya Cahen het podium betreedt, trilt haar stem. Ze bedankt iedereen die heeft geholpen met de film, allemaal bij naam. Het bijzondere was dat mensen die meewerkten 3 jaar lang dit project moesten geheimhouden. Daya benadrukte een bedank aan hen.

Wanneer alle betrokkenen naar voren komen, barst een langdurig applaus los. Mij gevoel zei overwinning van de stilte, censuur, maar vooral ook als erkenning. Alsof iedereen begrijpt dat dit verhaal groter is dan alleen de film en dat de eerste professionele stap hier is gezet.

–

Conclusie

Eye of the Machine is een film die gezien moet worden. Door het actuele thema mensenrechten is de film relevanter dan ooit. Deze verborgen parel informeert niet alleen, maar raakt je recht in het hart.